यथा ब्रह्मणः अन्येषां च प्राणिनां सत्त्वमस्ति यथार्थान्यथार्थरूपं, तथा सर्वेषां, सर्पराक्षसानां अपि, सत्त्वमस्ति द्विविधमेव। एषा चेतनायाः केवलं भ्रमः—सैव यदा जायते, तदा अपि असत्यमेव; ब्रह्माद्यन्तः कृमिपर्यन्तं यदा सम्यग्ज्ञानं नास्ति, तदा एव बोधोऽपि नास्ति। यथा ब्रह्मा उत्पद्यते, तथा कृमिः अपि; किन्तु कृमिः स्थूलभूतप्रधानत्वात् अल्पकर्मफलत्वाच्च सीमितः भवति। यद् यद् जीवस्य जीवितं, विषयेषु प्रवृत्तिलक्षणं, तदेव तस्य पुरुषार्थः, तदेव सारः, तदेव क्रियते च। ब्रह्मणः सृष्टेः आरभ्य यावत् कृमिनाशः, मनोमात्रमोहस्य क्षये शुद्धदृष्टिरेव शेषः। ज्ञातुर्ज्ञानसाधनस्य ज्ञेयस्य च पृथक् अस्तित्वे यदा शुद्धचैतन्ये नास्ति, तदा द्वैताद्वैतवादाः शशशृङ्गमिव, गगनकुसुममिव च, असत्याः एव दृश्यन्ते। ब्रह्माण्डमपि, यद् दृढसत्त्वरूपं, केवलं कल्पितमेव; यथा स्वकर्मणा रजुकृत्स्वरसवदात्मानं स्वलालितरूपेण प्रकटयति। यत् यद् ब्रह्मणा सत्यमिव दृश्यते, तदेव तादृशं दृश्यते—एषा वस्तुतत्त्वविदां निश्चितमतिरस्ति। यदपि वस्तु जायते, तद् स्वभावं विना क्षणमपि, युगमपि, स्थितुं न शक्नोति—एषा वस्तुनः निश्चिता स्थितिः। यद् इदानीं जातं, तदसत्यमेव; असत्यमेव वृद्धिं गच्छति, असत्यमेव अनुभवति, तथा च असत्यं विलीयते। शुद्धचैतन्ये एव सृष्टिः, शुद्धचैतन्यमेव सर्वेषु; वस्तुतः सर्वे प्राणी शुद्धचैतन्यमेव, वा, सर्वमिदम् शुद्धचैतन्यमेव। शुद्धचैतन्यमेव अन्तर्यपि, बहिरपि, ऊर्ध्वेऽपि, अधः अपि, ज्ञाता, साधनं, ज्ञेयं च; तेनैव ज्ञातृत्वं प्रपद्यते। सदा शान्तं, तेन सर्वमस्ति एकमेव, सम्यगुपरतम्, तुरीयातीतम्। अत्रैतिहासिकं प्रश्नजालं पुरातनं कथयन्ति, यत् पिशाच्याः सर्वं व्याप्नुवन्त्या उपनिबद्धम्। हिमालयस्य उत्तरदिशि, श्यामपर्वतसदृशा भीषणा सालभञ्जिकेव, कर्कटी नाम पिशाची वर्तते। सा विषूचिका इति ख्याता, धर्मपीडिता कन्या, यथा तर्केण विन्ध्यवनं कृशं, तथा कृशाङ्गी। तस्या दीप्तनेत्रे अग्निवत्, नासिकाछिद्रे धूमपूर्णे, नीलवस्त्रधारिणी सा, रात्रिसदृशकायनिबद्धा। तिमिरवद्वाससा आवृता, शिरोवस्त्रे घनमिव, स्तनौ वर्षमेखलावद्, सदा तमःपताका वहन्ती। तस्या नेत्रे विद्युल्लेखासमौ, तामालतरुषु तारा इव; नखाग्राणि वैडूर्यरत्नतुण्डिकासदृशानि, भस्ममालया हसन्ती। मांसहीनमानुषशरीरपुञ्जैः कृतपुष्पमालया भूषिता, तस्या गात्रेषु सर्वत्र विकटान्तरान्तराणि सशोणितस्रुतमालया शोभते। तस्या भीमशिरोमालिका कर्णाभरणानि, भूताविष्टा कम्पमाना; तस्या महाबाहू मेघमिव सूर्यग्रस्तौ दीप्तिमन्तौ। स्वदेहविस्तारात्, स्वाहारदुर्लभत्वाच्च, तस्या जठराग्निः कदापि न तृप्यति, यथा अल्पजलस्पर्शेऽपि वह्निः न शम्यते। सा महोदरिका कदापि न तृप्तिम् अलभत, यथा पातालाग्निजिह्वा सदा चलन्ती; एकदा चिन्तयामास। "यदि अहं जम्बूद्वीपे निवसतः सर्वान् जनान् अपि ग्रसिष्यामि, तदा अपि मम नित्यक्शुधा न नश्येत्, यथा समुद्रः नद्यः पिबन्नपि न विरमति। मेघैः मृगमरीचिभिश्च न तृप्तिरस्ति; केवलं तादृशी विधिः युज्यते या विपत्तौ जीवितं रक्षयति। केन सर्वे जनाः समं क्लिश्यन्ते, ये मन्त्रौषधदानतपःदेवताराधनादिभिः संरक्षिता विघ्नरहिताश्च स्युः? अहं चित्तैकाग्र्येण परं तपः करिष्यामि; तिव्रतपसः शक्त्या दुराप्यं अपि लभ्यते।" इति निश्चित्य, सर्वभक्षयितुकामया सा दुर्गं तपोवनं स्मृत्वा, तत्र गत्वा, विद्युल्लेखासमानदृष्टिः, हस्तपादयुक्तकायवती, घनसदृश्यश्यामा, पर्वतम् आरोहति। तत्रैव आकाशे स्नानाय, एकपदे स्थित्वा, चन्द्रसूर्यसमदृष्टिः, तपः आरब्धवती। शनैः शनैः सा शीतोष्णादिभिः अचला, शिलावत्, तत्र दिवसाः पक्षाः मासाः ऋतवः च व्यतीयुः। सा मेघमालिकेव जाताऽचलरूपा, केशा ऊर्ध्वगाः तमसावृताः, भुजाभ्यां गगनमिव ग्रहीतुं प्रयासमिव कुर्वती। तस्या वायुनाऽतीव कृशत्वात् त्वग् क्षीणा, गात्रं शिथिलम्, भूषणरवयुक्ता, केशा उत्तानाः तमसा छन्नाः, मुक्ताफलधारया भूषिता, तां अजः साक्षात् उपागमत्। सहस्रवर्षे व्यतीते ब्रह्मा तस्याः समीपम् आगतः; तिव्रतपसः सिद्ध्यर्थम्, मलाहुतोऽपि वह्निः शैत्येन जय्यते। सा तं मनसा प्रणम्य, तिष्ठन्ती, "एवं स्यात्" इत्युक्त्वा, "कः वरः क्षुधां निवारयेत्?" इति चिन्तयामास। "अहं द्विधा सूचिका भूत्वा, लोहमयी च निःश्रमिका च, जीवनस्य सूचिका स्याम्; तेन, द्विसूचिका भूत्वा, अप्रत्यभिज्ञेया प्रविश्य लीयेयम्। श्वासेन सह सर्वेषां हृदयं प्रविशेयम्, यथा गन्धः; तेन प्रकारेण इच्छया सर्वान् जनान् भक्षयेयम्। शनैः शनैः क्षुधानाशस्यैव परमानन्दः," इति चिन्तयन्त्या पद्मयोनिः तां सम्बोधितवान्। सा अन्यामपि दिव्यदृष्टिं ददर्श, यथा अमृतमेघः; "कर्कटिके दुहितर्, दानवकुलगिरिमालिके," इति ब्रह्मा उवाच। "उत्तिष्ठ, तुष्टोऽस्मि ते, यं कामं इच्छसि, वरं वृणु।" सा प्राह—"भगवन्, भूतभव्येश, अहं जीवसूचिका भूयासम्।" "मम वरः एषः यदहं लोहमयी निःश्रमिका च स्याम्, विकल्पशक्तियुक्ता च।" इत्युक्ते, ब्रह्मा "एवं भवतु" इत्युक्त्वा पुनः ताम् अभ्यनन्दत्।