यदा प्रत्यक्षज्ञानस्य द्वारा ज्ञातृ-ज्ञेय-प्रमाणानां मितिः केवलं ब्रह्मैव इति निश्चीयते, तदा पुनर्जन्मविषये याः कथाः प्रवर्तन्ते, तासां किमर्थता? तदेव सत्यम्, अन्यन्नास्ति। अन्यत्वदर्शनात् संसृतिः ब्रह्मणः परं दृश्यते; किन्तु यदा ब्रह्मैव ज्ञायते, तदा केवलं ब्रह्मैव दृश्यते—अन्यद् किमपि नास्ति। यदि ब्रह्मात् पृथक् काचिदपि चित्तवृत्तिः न सम्भवति, तर्हि मोक्षः वा विचारः वा कः? पर्याप्तमिदं भेदकल्पनायाः। हे राम, तव प्रश्नः केवलं समापनकाले शोभते; यथा ऋतुकालात्यये अपि सुमनोहरः पुष्पमालायाः शोभा न स्यात्, तथैव। यथा कालात्यये कृता पुष्पमाला, अलङ्कृता अपि, न शोभते, एवं जीवस्य असमये उक्तं वाक्यं न शोभते; सर्वं यथाकालमेव युक्तम्। काल एव विघ्नान् अनुमतिं च प्रयच्छति; सर्वेषां वस्तूनां सिद्धिः कालपरायणैव दृश्यते। एवं सा आत्मा, स्वप्नवासिष्ठरूपे स्थितः, स्वे आत्मनि कालपर्ययेण प्रजापत्यभावं अनुभवति, स एव समाप्तः। यः ओंकारोच्चारणपूर्वकं वेदान् पश्यति, मनसि स्वराज्यं कृत्वा, सः शीघ्रमेव तस्मिन्नेव अर्थे प्रतिष्ठां लभते। एष यः असत्यम् सत्यमिव विज्ञाय, शुद्धात्मनि व्योम्नि, गिरिसङ्घातरूपः लोकः व्याप्यते। अत्र न कश्चित् जायते, न कश्चित् विनश्यति; अयं विश्वः गन्धर्वनगरवत् ब्रह्मणि विस्तृतः। यथा ब्रह्मादीनां भूतानां सत्त्वमसत्त्वात्मकम्, तथैव सर्वेषां सर्पराक्षसानामपि। एषा चेतनाविभ्रममात्रमेव; एवं समुत्थितापि, सा असत्यैव; ब्रह्माद्यन्तः कृमिपर्यन्तम्, यदा सम्यग्ज्ञानं नास्ति, तदा चैतन्यं न भवति। यथा ब्रह्मोत्पत्तिः, तथा कृम्यपि; किन्तु कृमिः स्थूलभूतप्रधानत्वात् अल्पकर्मत्वाच्च सीमितः। यत् यद् जीवितं जीवस्य, विषयरुचिरूपं, तदेव तस्य पुरुषार्थः, तदेव सारः, तदेव क्रियापि। ब्रह्मोत्पत्तेः कृमिविनाशपर्यन्तं, मनोमात्रमोहस्य उपशमने, केवलं शुद्धदर्शनमेव अवशिष्यते। यदा ज्ञाता-प्रमाण-ज्ञेयपदार्थाः शुद्धचैतन्याद् पृथक् न सन्ति, तदा द्वैताद्वैतवादाः शशशृङ्गपद्ममिव व्योम्नि, मिथ्यैव। ब्रह्माण्डं दृढसत्त्वरूपं मिथ्या कल्पितम्; यथा स्वयम् आत्मा, रजुकर्मणा शुक्तिकायां रजताभासवत्, स्वनिजलाररूपेण स्वयम् आत्मन्येव प्रकटते। यद् यद् ब्रह्मणा सत्यमिव दृश्यते, तदेव तथैव दृश्यते; एषा वस्तुतत्त्वविदां निश्चितधिः। यद् यद् वस्तु जायते, तद् स्वभावं विना क्षणमपि युगमपि न तिष्ठति; एषा वस्तुनः निश्चितधिः। यदिदं जातम्, तदसद् एव; असद् एव वर्धते; असद् एव अनुभवति; असद् एव लीयते। शुद्धचैतन्ये एव सृष्टिः; शुद्धचैतन्यं सर्वत्र; वस्तुतः सर्वे जनाः शुद्धचैतन्यमेव; सर्वं वा शुद्धचैतन्यमेव। शुद्धचैतन्यम् एव अन्तः, बहिः, ऊर्ध्वे, अधः, ज्ञाता, प्रमाणं, ज्ञेयम्; तदेव ज्ञातृत्वं स्वीकुर्वन्, नित्यशान्तः, तेन सर्वं सदा एकरूपं, सम्यक् समस्थितं, चतुर्थातीतम्। अत्रैतिहासिकं पुरातनं प्रश्नजालं कथयन्ति, या राक्षसीनां सर्वं व्याप्नुवती प्रश्नमाला आसीत्। हिमालयस्य उत्तरदिशि, कालुषपर्वतस्य प्रचण्डशालभञ्जिकेव, कर्कटी नाम राक्षसी वर्तते। सा विषूचिका नाम कन्या, धर्मपीडिता, तर्केण विंध्यवनमिव कृशदेहा। तस्याः नेत्रे महाग्निवत् ज्वलन्ति, नासिके धूमपूरिते, नीलवस्त्रधारिणी, निशाकलापरिवेष्टिता। सा तु तिमिरच्छदवसनधारिणी, शिरस्त्राणं घनसदृशं, स्तनौ वर्षमेखलावद्, नित्यं तिमिरध्वजिनी। तस्याः नेत्रे विद्युत्स्फुलिङ्गवत् स्थिरम्, तारकास्तमालद्रुममध्यगतानिव; नखाः वैडूर्यकान्तारमिव तीक्ष्णाः, भस्ममालया हासिनी। मानुषनिर्मांसपिण्डैः कृतपुष्पमालया भूषिता, विकटमांसशृङ्खलया सर्वाङ्गेषु, शवहारमणिमालया शोभते। भीषणकपालकुण्डला, भूताभिभूतया कम्पिता; तस्याः महाबाहू रविगृहीतमेघसङ्घातवत् दीप्तिमन्तौ। अतिबृहत्कायत्वात्, स्वस्य स्वल्पभोजनात्, तस्याः जठराग्निः कदापि न तृप्तः, यथा ज्वाला, अल्पोदकेन न शम्यते। सा महोदरिणी कदापि न तृप्तिः; यथा बदवानलस्य जिह्वा, सदा चपला, एकदा चिन्तयामास। यदि अहं जम्बूद्वीपे निवसतः सर्वान् जनान् अपि ग्रसिष्यामि, तर्हि मम नित्यक्शुधा न निवर्तेत, यथा समुद्रः नद्यः पिबन् अपि न तृप्यति। मेघैः मृगतृष्णाभिः वा मम क्षुधा न निवर्तते; केवलं स एव उपायः युक्तः यः क्लेशेऽपि जीवयति। कः सर्वान् जनान् समं पीडयितुं शक्नुयात्, ये मन्त्रौषधदानतपःपूजनादिभिः रक्षिताः, विघ्नरहिताश्च? अहम् अक्षुब्धचित्तया परं तपः करिष्यामि; हि घोरतपसः बलात् दुरलभमपि लभ्यते। एवं चिन्तयित्वा, सर्वभूतग्रहणलालसया, सा दूरतः एकं निर्जनं तपस्याय योग्यं देशं स्मृत्वा। तत् शिखरं समारुह्य, विद्युत्स्थिरनेत्रा, हस्तपादयुता, मेघगम्भीरवर्णा। तत्र सा व्योम्नि स्नातुं, तपः कर्तुं, एकपदे स्थिता, चन्द्रसूर्यवत् स्थिरदृष्टिः, स्थितवती। शैत्योष्णयोः न स्पृश्यमानायै, शिलायां कृतायामिव, शनैः शनैः तस्यैः दिनानि, पक्षाः, मासाः, ऋतवः व्यतीतानि।