ततः स एवम् अवबोधेन, स्वादु-शब्दार्थान् क्षणमेकं स्पर्शजिह्वाख्ये देशे अनुभवन् पश्यति। तस्माद् अवबोधात् जीवः शब्दस्यार्थे प्रवृत्तिम् आप्नोति, च भविष्यदक्ष्यक्षेत्रे प्रकाशः उदेति। ततोऽवबोधेन स नासिकायाः क्रियाम् अनुभवति; यत्र यत्र स्थितः भवति, तत्र तत्र दृश्याद्यवस्थाऽपि तिष्ठति। एवं देही, काकतालीयवत्, अन्तः स्वस्यैव विशेषविन्यासम् शनैः शनैः अनुभवति। सः श्रोतुः द्वारा विन्यासे शब्दस्य अंशमात्रस्यान्वितिं वेत्ति, सत्तासत्त्वयोः सच्चासच्च वा। त्वक्स्पर्शार्थशब्दयोः द्वारा स्पर्शस्य अंशमात्रमपि वेत्ति, जिह्वाविषयस्य रूपेण स्वाद्वंशमपि अनुभवति। चक्षुर्विषयरूपेण रूपस्य अंशमात्रं, नासिकास्वभावेन गन्धस्य च अंशमात्रं वेत्ति। एवं गुणसमूहेन निर्मितं यदेतत्स्थितिः, सा व्यक्तित्वाय समर्था; स देहे भविष्यदिन्द्रियाख्यं विवरम् अनुभवन्ति। एवं, हे राघव, आदिजीवस्य वर्तमानजीवस्य च, यः देहे एव व्याप्यते स एव प्रवाहकः आत्माभासः उत्पद्यते। परमार्थः तु अवर्णनीयः सन्, सैव प्रवाहकत्वं इव प्रतीतिः, गच्छन्नपि न गच्छति—एषा आत्मकल्पनाया शक्तिः। यदा प्रत्यक्षज्ञानात् ज्ञाता-ज्ञेय-प्रमाणस्य मितिः केवलं ब्रह्मैव इति निष्चीयते, तदा प्रवाहस्य कथनस्य किम् अर्थः? तदेव सत्यम्। प्रवाहः ब्रह्मणोऽन्यत्, भेददर्शनात्; किन्तु यदा ब्रह्मैव ज्ञायते, तदा केवलं ब्रह्मैव, अन्योऽवबोधो नास्ति। यदि ब्रह्मणः पृथक् कश्चनावबोधः न सम्भवति, तर्हि किम् मोक्षः, किम् विचारा वा? पर्याप्तम्, एतेषां भेदविभागानाम्। हे राम, तव प्रश्नः केवलं समाप्तिकाले शोभते; यथा असमये पुष्पमालिका शोभनापि न शोभते। यथा असमये निर्मिता मालिका, भूषिता अपि, न यथाकालम् शोभते, तथैव असमये उक्ताः शब्दाः जीवेन; सर्वं यथाकालमेव युक्तम्। समयः च बाधां अनुमतिं च प्रयच्छति इति दृश्यते; सर्वेषां वस्तूनां समय एव फलं निर्धारितुम् अर्हति। एवं सः स्वप्नस्थः जीवः, कालक्रमेण स्वात्मनि सृष्टिकर्तृत्वावस्थां समाप्तां पश्यति। यः ओंकारोच्चारणपूर्वकज्ञानवतीम् वेदान् पश्यति, स्वमने राजत्वेन स्थितः, त्वरया तस्मिन् अवबोधे प्रतिष्ठते। असदिव सद् इति ज्ञात्वा, विशुद्धात्मनि आकाशे, पर्वतसमूहाकारः संसारः व्योम्नि प्रकाशते। अत्र न किमपि जायते, न किमपि नश्यति; संसारः गन्धर्वनगरवत् ब्रह्मणि व्याप्यते। यथा ब्रह्मणः अन्येषां च जीविनां सत्त्वमसत्त्वमयम्, तथा सर्वेषां, सर्पराक्षसानामपि। एष एव चेतनाविपर्यासः; एवं जातः अपि असत्य एव; ब्रह्माद्यन्तकृमिपर्यन्तं यत्र तत्त्वज्ञानं नास्ति, तत्रैव अवबोधः अपि नास्ति। यथा ब्रह्मा उत्पद्यते, तथा कृमिः अपि; कृमिः स्थूलभूतप्रधानत्वात् क्रियालघुत्वाच्च सीमितः। यत् यत् चेतनया विषयेषु प्रवृत्तिः, तदेव तस्य पुरुषार्थः, तदेव सारः, तदेव क्रियाः। ब्रह्मसृष्टेः आरभ्य कृमिनाशान्तम्, यदा मनोमात्रमोहः निवर्तते, तदा केवलं विशुद्धदर्शनमेव शिष्यते। यदा ज्ञाता-प्रमाण-ज्ञेयवस्तूनि विशुद्धचित्स्वरूपात् पृथक् न सन्ति, तदा द्वैत- अद्वैतवादाः शशशृङ्ग-खपद्मवत् असत्य एव। ब्रह्माण्डं दृढसत्त्वस्वरूपम् अपि कल्पितमेव; यथा स्वयम् रजुकृमिणा स्वलारूपेण आत्मा दृश्यते। यद् यत् ब्रह्मणा सत्यमिव दृश्यते, तद् एव तथेति वस्तुतत्त्वविदां निश्चयः। यदपि उत्पद्यते, तत् स्वभावं विना क्षणमपि कल्पमपि न तिष्ठति—एष एव वस्तुतत्त्वनिश्चयः। यदिदम् उत्पन्नम्, तदसत्यं; असत्य एव वर्धते; असत्यं केवलं अनुभवति, तेन असत्य एव लीयते। विशुद्धचित्ते सृष्टिः, विशुद्धचित्तं सर्वत्र; वस्तुतः सर्वे भवन्ति विशुद्धचित्तमेव, आप्तुं सर्वं विशुद्धचित्तमेव। विशुद्धचित्तमेव अन्तः, बहिः, ऊर्ध्वं, अधः, ज्ञाता, प्रमाणं, ज्ञेयम्; स एव ज्ञातारूपे स्थित्वा, नित्यशान्तः, तेन सर्वमेकमेव, समं, चतुर्थतीतं, स्थाति। अत्रैतिहासिकं पुराकल्पितं प्रश्नजालं राक्षस्याः प्रवदन्ति। सा राक्षसी, स्यन्दनगिरिश्यामा भीमा सालभञ्जिका इव, कर्कटी नाम, हिमालयस्योत्तरे पार्श्वे वर्तते। सा विषूचिका नाम कन्या, धर्मपीडिता, युक्त्या विन्ध्यवनमिव कृशाङ्गी। तस्याः नेत्रे महाग्निसमप्रभे, नासापुटे धूमपूर्णे, कृष्णवस्त्रधारिणी, रात्रिवत् कृष्णशरीरा। तिमिरच्छन्नवस्त्रा, घनसदृशशीर्षच्छदा, स्तनद्वयं जलदयोरिव लम्बमानम्, नित्यं तिमिरध्वजिनी। नेत्रे विद्युल्लेखाभ्रमराविव स्थिरं, तमालद्रुमतारका इव; तस्याः नखाः वैडूर्यकान्तारमणीयाः, भस्ममालया हासिनी। निरमांसमानुषशरीरपुञ्जैः स्रग्भिः भूषिता, साङ्गसंहतशवमालया दीप्तिमती। तस्याः भीमकुण्डलानि कपालानि, प्रेताधिष्ठितानि कम्पमानानि; भुजौ मेघसमौ, सूर्यग्रस्तौ इव दीप्तिमन्तौ।