अहो, किम् अद्भुतं इदं जगत् यद् असत् इव दृश्यते, सत् इव प्रतीयते; किम् विशालम्, किम् विशदं, किम् स्पष्टम्, किम् सूक्ष्मम्! ब्रह्मणि, दृश्यस्य सारः सूक्ष्मतत्त्वसमूहमण्डलरूपः, अपरिहार्याणां कणानां गुच्छवत् प्रकाशते, यथा श्रूयते। तदा भगवन्, कथं सः उपरमति, कथं आत्मा प्रतिष्ठितः भवति, कथं स्वाभाविकः सिद्धिः जायते, इति पृच्छति। अस्य रूपं सर्वथा अकल्पनीयम्, स्वभावात् अन्यत् न अस्ति; अनुभवः कदापि न जातः, तथापि प्रत्यक्षवत् प्रकटते। यथा बालस्य हृदये ‘हुल्लास्’, ‘सभुल्लो’, ‘घुल्लाङ्घ’ इत्यादि शब्दाः स्पष्टम् उत्पद्यन्ते, तथा जीवः परमब्रह्मणि उत्पद्यते। सः असत्, शुद्धः, मीयमानः इव स्थितः, सत् इव प्रतीयते; पृथक् इव दृश्यते, किन्तु ब्रह्मणः विस्तारस्वरूपात् पृथक् न अस्ति। यथा कल्पनायाः जीवः शीघ्रं ब्रह्मणि परिणमति, तथा चिन्तनज्ञानस्वरूपः जीवः शीघ्रं मनसि परिणमति। मनः, यत् केवलं सूक्ष्मतत्त्वविचारः, शीघ्रं स्वभावं आत्मन्य् अनुभवति; एषः समूहः वातपुञ्जवत् आकाशे स्फुरति। एषः शून्यताम् अनुभवति, अपरिहार्यकणवत्; अस्य सारः चैतन्यम्, कालचिह्नितः आत्मनि प्रतिष्ठितः। जीवः ‘कोऽहम्’ इत्यादि शब्दानां अर्थं च, अङ्गानां च चैतन्यं पश्यति; चैतन्यं वस्तुशब्दयोः तत्त्वम् पश्यति। ततः तेन चैतन्येन रसः, शब्दः, अर्थः च प्रतिपद्यते, तं स्पर्शजिह्वाख्यप्रदेशे क्षणम् अनुभवति। तस्मात् चैतन्यात् जीवः शब्दार्थे प्रवृत्तः, प्रकाशः भविष्यदक्ष्यक्षेत्रे जायते। ततः तेन चैतन्येन नासिकायाः कर्म पश्यति; यत्र सः स्थितः, तत्र दृष्ट्यादिस्थितिः वर्तते। एवं देहधारी जीवः, यथा काकतालीयम्, शनैः स्वयम् उत्पन्नं विशेषविन्यासं पश्यति। सः श्रवणेन शब्दस्य अंशं विन्यासे पश्यति, सत् वा असत् वा, सत् वा असत् वा, तत्र। त्वचः शब्दस्यार्थेन स्पर्शस्य अंशं पश्यति, जिह्वावस्तुरूपे रसस्य अंशं पश्यति। नेत्रवस्तुरूपे रूपस्य अंशं पश्यति, नासिकास्वभावेन गन्धस्य अंशं पश्यति। एवं गुणसम्बद्धा अवस्था प्रकाशनक्षमत्वेन देहे भविष्यदिन्द्रियाख्यं द्वारं पश्यति। एवं राघव, आद्यस्य जीवस्य, वर्तमानस्य च, देहे एव आत्मा, संसारस्वरूपः, प्रकटते। परमसत्त्वम्, यद् अनिर्वचनीयम्, संसारधर्मम् इव धारयति; गच्छति इव, तु न गच्छति—एषा आत्मकल्पनायाः शक्ति। यदा प्रत्यक्षज्ञानात् ज्ञायते, ज्ञाता-ज्ञेय-ज्ञानोपायस्य मितिः केवलं ब्रह्मणि, तदा संसारवाक्यानां कः अर्थः? तदेव सत्यम्। संसारः ब्रह्मणः अन्यः, भेददर्शनात्; ब्रह्मणि एव ज्ञाते, केवलं ब्रह्म अस्ति, अन्यथा चैतन्यं न अस्ति। यदि ब्रह्मणः अन्यत् चैतन्यं न सम्भवति, तर्हि मोक्षः वा विचारा वा कः? पर्याप्तं भेदविभागानाम्। हे राम, तव प्रश्नः केवलं समाप्तिकाले प्रकाशते; यथा अकालपुष्पमालिका शोभनापि न शोभते। यथा अकाले निर्मिता मालिका भूषिता अपि न यथासमयं शोभते, तथा अकाले उक्तानि जीवस्य वचनानि—सर्वं यथासमयं एव उचितम्। कालः बाधानुग्रहौ ददाति; वस्तुतः सर्वस्य फलम् कालेन निश्चितम्। एवं सः जीवः, शयितरूपे स्थितः, कालगत्या स्वयम् सृष्टिकर्तारूपावस्थाम् अनुभवति, या समाप्ता। यः ओंकारोच्चारणचैतन्यपूर्वकः वेदान् पश्यति, यः मनःराज्ये शासनं करोति, सः शीघ्रं तस्मिन् बोधे प्रतिष्ठितः भवति। असत् सत् इव ज्ञात्वा, शुद्धात्मनः आकाशे, पर्वतसमूहवत् जगत् आकाशे प्रसारितम्। अत्र न किञ्चित् जायते, न किञ्चित् विनश्यति; जगत् गन्धर्वनगरवत् ब्रह्मणि विस्तारितम्। यथा ब्रह्मादीनां जीवस्य सत्-असत् स्वरूपम्, तथा सर्वस्य, नागराक्षसस्य अपि। एषः केवलं चैतन्यस्य भ्रमः; एवं उत्पन्नः अपि असत्; ब्रह्मात् कृमिपर्यन्तं, यदा तत्त्वज्ञानं न अस्ति, तदा चैतन्यं न अस्ति। यथा ब्रह्मा उत्पद्यते, तथा कृमिः अपि; कृमिः स्थूलतत्त्वप्रधानत्वात्, कृम्यकर्मणः अल्पत्वात् सीमितः। यद् जीवस्य जीवनम्, वस्तुनिष्पत्तिस्वभावम्, तदेव पुरुषत्वम्, तदेव सारः, तदेव कर्म। ब्रह्मसृष्ट्यादि कृमिविनाशपर्यन्तम्, यदा मनोमायया माया समाप्ता, तदा केवलं शुद्धदर्शनम् अस्ति। ज्ञाता-ज्ञानोपाय-ज्ञेयवस्तूनि शुद्धचैतन्यात् पृथक् न सन्ति, तदा द्वैताद्वैतवादाः शशवृष्णिकवद्, व्योमपद्मवत् असत्यम्। ब्रह्माण्डः, दृढसत्त्वस्वरूपः, मिथ्या कल्पितः; यथा स्वकर्मणा रजकः स्वलालयाः रूपे आत्मानम् दर्शयति। यद् ब्रह्मणा सत्यम् इति दृश्यते, तद् तथा एव प्रतीयते; इदं वस्तुनिष्ठानां तत्त्वज्ञाने निश्चितम्। यद् किञ्चित् उत्पद्यते, तद् स्वभावं विना क्षणमपि युगमपि न तिष्ठति; तत्त्वज्ञाने इदं निश्चितम्। एषः उत्पन्नः असत्, असत् एव वर्धते; असत् एव अनुभवति, तस्मात् असत् विलीयते।