शुद्धचित्ते एव सर्वमिदम् उत्पद्यते, तत्रैव च लीयते; तत्रैव विश्वस्य विस्तारः दृश्यते, यथा स्वप्ने मुक्ताफलमालिका दृश्यते। यथा आकाशः, निरोधं विना, वृक्षस्य विकासस्य कारणं भवति, तथा चैतन्यमपि, अकुर्वन् अपि, कर्ता च कारणं च विश्वस्य अस्तित्वस्य भवति। यथा लोहः, सन्निधानेन, दर्पणे प्रतिबिम्बस्य कारणं भवति, तथा चैतन्यमपि वस्तूनाम् अनुभूतेः साधनं भवति। यथा बीजम्, अङ्कुरपत्रादिप्रक्रियया, फलं जनयति, एवं विशुद्धचैतन्यं, वस्तु-मनः-जीवप्रक्रियया, मनः उत्पादयति। यथा बीजं स्वयमेव फलं चादि उत्पाद्य पुनः बीजत्वं गच्छति, एवं चैतन्य-विषय-मनांसि त्यक्त्वा स्वभावस्थः भवति। अज्ञानस्य च ज्ञानस्य च भेदः अस्ति, यथा वृक्षे अन्तर्भूतस्य बीजस्य च भेदः, किन्तु लोकस्य मनः ब्रह्मणः च मनसः मध्ये न कश्चिद् भेदः अस्ति। ज्ञानोत्पत्तौ च, आत्मनः अभेदस्वरूपं प्रकाशते, यथा दीपेन रूपस्य शोभा प्रकाशते, तथा शुद्धचैतन्यस्य प्रकाशः दृश्यते। यद् भूमौ निहितं तद् आकाशत्वं प्राप्नोति; एवं यद् अज्ञानं परीक्ष्यते, तदेव परं भवति। यथा शुद्धकाचानां विन्यासः स्वकणपरिज्ञानात् नानात्वेन दृश्यते, तथैव ब्रह्मणि विश्वं नानारूपेण प्रकाशते। ब्रह्मैव सर्वम्; जगदेकमेव अखण्डमण्डलम्, यथा बीजे फलपत्रलताशाखासनादीनि अन्तर्भवन्ति। अहो, कियत् आश्चर्यं भवति एषः विश्वः, यः असत् इव दृश्यते, सत् इव अनुभूयते; कियत् विस्तीर्णं, कियत् विशदं, कियत् विविक्तं, कियत् सूक्ष्मम्! ब्रह्मणि, दृश्यस्य सारः पञ्चतन्मात्रसमूहवृत्तिः अस्ति, सः श्रुतिवद् अनिवार्यकणसमूहवत् प्रकाशते। हे प्रभो, कथं सः निवर्तते, कथं आत्मा प्रतिष्ठां लभते, कथं च स्वाभाविकं सिद्धिं प्राप्नोति, इति कथय। तस्य रूपं अत्यन्तं असम्भाव्यम्, स्वभावात् अन्यत् नास्ति; अनुभवात् विना अपि प्रत्यक्षवत् दृश्यते। यथा बालस्य हृदि 'हुल्लास्', 'सभुल्लो', 'घुल्लाङ्घ' इत्यादि शब्दाः स्पष्टतया उत्पद्यन्ते, तथा जीवः परब्रह्मणि उत्पद्यते। सः असत्, शुद्धः, मीयमानः इव स्थित्वा, सत् इव दृश्यते; पृथक् इव अपि, ब्रह्मणः विस्तारस्वरूपात् न पृथक्। यथा कल्पनारूपजीवः शीघ्रं ब्रह्मत्वं प्राप्नोति, तथा चिन्तनज्ञानस्वरूपः जीवः अपि शीघ्रं मनस्त्वं प्राप्नोति। मनः, यत् केवलं तन्मात्रचिन्तनरूपं, शीघ्रं स्वात्मस्वरूपं पश्यति; एषः समूहो वातपुञ्जवत् आकाशे स्फुरति। एषः शून्यतां अनुभवति, यथा अनिवार्यकणः; तस्य सारः चैतन्यं, कालचिह्नितः आत्मनि प्रतिष्ठितः अस्ति। जीवः 'कोऽहम्' इत्यादि शब्दार्थं, अङ्गज्ञानं च पश्यति; चैतन्यं वस्तुशब्दयोः तत्त्वार्थं पश्यति। ततः, तेन चैतन्येन, रसशब्दार्थान् क्षणमेकं जिह्वानामकप्रदेशे अनुभवति। तस्माच्चैतन्याद् जीवः शब्दार्थे प्रवृत्तिं प्राप्य, दीप्तिः भविष्यदक्षिणप्रदेशे उदेति। ततः तेनैव चैतन्येन, नासिकायाः कार्यं पश्यति; यत्र यत्र सः स्थितः, तत्र तत्र दृष्ट्याद्यवस्था भवति। एवं देही, वटवृक्षकाकसङ्गतिवत्, आत्मनि उत्पादमानं विशेषविन्यासं क्रमशः पश्यति। सः शब्दस्य भागिकं स्थितिं श्रवणेन विज्ञाति, सत् वा असत्, सन् वा असन्। स्पर्शस्य भागिकं स्थितिं त्वक्शब्दार्थेन विज्ञाति, रसानां भागिकं स्थितिं जिह्वाविषयाकारतः पश्यति। रूपस्य भागिकं स्थितिं चक्षुषः विषयस्वरूपतः, गन्धस्य भागिकं स्थितिं नासिकास्वरूपतः पश्यति। एवं गुणसमूहात्मिका एषा अवस्था व्यक्तिसामर्थ्ययुक्ता; सः शरीरे तद्विवरं, यत् भविष्यदिन्द्रियं, पश्यति। एवं, हे राघव, आद्यस्य च वर्तमानस्य च जीवस्य, यः आत्मा संसरणरूपः दृश्यते, सः केवलं शरीरे एव उत्पद्यते। परं तु अनिर्वचनीयं सत्, संसरणरूपं इव दृश्यते, तथापि गच्छति इव न गच्छति—एषा आत्मकल्पनायाः शक्तिरेव। यदा प्रत्यक्षज्ञानात् ज्ञायते ज्ञाता-ज्ञेय-प्रमाणमानं केवलं ब्रह्मैव, तदा संसरणकथायाः किं प्रयोजनम्? तदेव सत्यम्। संसरणं ब्रह्मणः अन्यत्वात् दृश्यते; यदा ब्रह्मैव ज्ञायते, तदा केवलं ब्रह्मैव, अन्यद् ज्ञानं न अस्ति। यदि ब्रह्मणः अन्यत् किमपि ज्ञानं न सम्भवति, तर्हि का मोक्षः वा का परीक्षा? पर्याप्तं भेदविभागानाम्। हे राम, तव प्रश्नः केवलं समाप्तिकाले एव शोभते; यथा अकाले कुसुममाला, शोभनापि, न शोभते। यथा अकाले निर्मिता माला, अलङ्कृता अपि, न युक्ता भवति, तथा अकाले उक्ताः जीवस्य वाक्यं—सर्वं स्वकाले एव युक्तं भवति। समयः बाधां च अनुमतिं च ददाति, सर्वेषां फलं समयेनैव निश्चितम्। एवं सः जीवः, स्वप्नवत्, आत्मनि कालेन पूर्वजनकावस्थां पश्यति। यः ओमित्युपोद्घातज्ञानपूर्वकं वेदान् पश्यति, मनोविजये च राज्यं करोति, सः शीघ्रं तत्रैव स्थितिं प्राप्नोति। असत्यमपि सत्यमिव ज्ञात्वा, शुद्धात्मनि व्योम्नि, पर्वतसमूहवद् विश्वं व्याप्तम्। अत्र न कश्चन जायते, न कश्चन नश्यति; विश्वं गन्धर्वनगरवत् ब्रह्मणि विस्तारितम्।