एष सर्वं मनसो मोहविस्ताररूपमेव, यत् 'जीवनम्' इति कथ्यते, तत् जलचलं यथा क्षणमिव प्रकाशते। शिवात् पूर्वं, आदिकारणात्, चेतना विज्ञानाभिमुखी समुत्पद्यते, सा सागरात् सलिलतरङ्गवत् शनैः प्रवर्तते। तस्याः स्पन्दनात् जीवसंसारचक्रं समुत्पद्यते, मनसो वेगं प्राप्नोति; ब्रह्मणः सागरे चेतनाजलं सृष्टिबुब्बुलकं जनयति। यथा सिंहस्य स्वच्छशान्तसमस्थिते मृदुजृम्भा, तथा ब्रह्मणि चेतनायाः प्रतिबिम्बं विज्ञानरूपेण प्रकाशते। चेतना 'चित्' इत्युच्यते, विज्ञानं 'चेत्यम्', जीवः सङ्कल्परूपमना, बुद्धिः विज्ञानं, अहंकारः 'अहङ्कारः', माया नाम भ्रमः च। आदौ मनः सूक्ष्मभूतानि सृजति, तेनायं जगदपि उत्पाद्यते, यदसत्यमपि सत्यमिव दृश्यते, गन्धर्वनगरस्य सदृशम्। यथा दृष्टिदोषयुक्तः पुरुषः शून्ये मुक्ताफलानि तारका वा पश्यति, स्वप्ने भ्रमः यथा, तथा मनसो विचरणचक्रम्। शुद्धात्मा सदा तुष्टः शान्तः समस्थितः, न पश्यन् अपि मनोमायामिव पश्यति, स्वप्नभ्रमवत्। जाग्रदवस्था 'संसारः' इति कथ्यते, 'अहम्' इति भावः स्वप्नः, मनः सुषुप्तिसदृशम्, शुद्धचेतनैव चतुर्था स्थितिः स्मृता। यदा कश्चित् चिरकालं परमशुद्धचेतनास्थितौ तिष्ठति, स तत्र स्थितः शोकं न प्राप्नोति। तस्मिन्नेव सर्वमुत्पद्यते, तत्रैव लीयते; तत्रैव जगत् प्रसारितं दृश्यते, यथा दृष्टौ मुक्तासूत्रम्। यथा आकाशं निरोधं न कुर्वन् वृक्षस्य वृद्धेः कारणम्, तथा अकर्तृत्त्वेऽपि चेतना कर्ता जगतः कारणं च। यथा लोहस्य सन्निधौ दर्पणे प्रतिबिम्बकारणं, तथा चेतना विषयग्रहणस्य साधनं भवति। यथा बीजं अंकुरपत्राद्युपायेन फलं जनयति, तथा शुद्धचेतना विषयमनोजीवोपायेन मनः उत्पादयति। यथा स्वयमेव बीजं फलाद्युत्पादनानन्तरं पुनर्बीजं भवति, एवं चेतनाविषयमनसां त्यागे स्वभावस्थितिः लभ्यते। अज्ञानज्ञानयोः भेदोऽस्ति, यथा वृक्षस्थबीजस्य बीजस्य च, किन्तु लौकिकमनसो ब्रह्मणोः मनसः च भेदो नास्ति। तथापि ज्ञानोत्पत्तौ अविभक्तात्मस्वरूपं प्रकाशते, यथा दीपेन रूपशोभा, तथा शुद्धचेतनारश्मिः। यद् भूमौ निहितं तदाकाशत्वं यास्यति, तथा या अज्ञानं परीक्ष्यते सा परमतत्त्वं भवति। यथा शुद्धकाचराशेः स्वकणदर्शनाद् नानात्वमिव दृश्यते, तथा ब्रह्मणि विश्वं नानात्वेन प्रकाशते। ब्रह्मैव सर्वं, जगदेकघनं, बीजवत् स्वयमेव फलं पत्रं लता गुल्मासनानि च धारयन्। अहो, अद्भुतं विश्वम्, असत्यं सत्यमिव दृश्यते, विस्तीर्णं, स्वच्छं, विविक्तं, सूक्ष्मं च! ब्रह्मणि रूपसारः सूक्ष्मभूतगणमण्डलरूपः, स श्रुतिवदवश्यककणसमूहवत् प्रकाशते। भगवन्, कथं स जीवः निवर्तते, आत्मा कथं प्रतिष्ठते, स्वाभाविकसिद्धिः कथं जायते, इति वद। तस्य रूपं नितान्तं दुर्निर्वचनीयम्, स्वस्वरूपान्यत् नास्ति; अनुभवेन न कदापि ज्ञातम्, तथापि प्रत्यक्षवत् दृश्यते। यथा बालहृदि 'हुल्लस्', 'सभुल्लो', 'घुल्लाङ्घ' इत्यादिशब्दा स्पष्टं उत्पद्यन्ते, तथा परब्रह्मणि जीवः समुत्पद्यते। स मिथ्या, शुद्धः, मीयमानः स्थित्वा, सत्यमिव दृश्यते; पृथगिव सन् अपि ब्रह्मणोऽभिन्नः, यस्य स्वरूपं विस्तारः। यथा कल्पनाजीवः शीघ्रं ब्रह्मत्वं यान्ति, तथा चिन्ताविज्ञानस्वरूपः जीवः शीघ्रं मनोभवति। मनः सूक्ष्मभूतविचारमात्रं, शीघ्रं स्वस्वरूपं पश्यति; स एव समूहो वातपुञ्जवत् आकाशे प्रकाशते। एष शून्यतां अनुभवति, यथा नित्यमवश्यककणः; तस्य सारं विज्ञानम्, कालचिह्नितः आत्मनि स्थितः। जीवः 'कोऽहम्?' इत्यादिशब्दार्थं, अङ्गज्ञानं च पश्यति; विज्ञानं वस्तुनां शब्दानां च तत्त्वार्थं पश्यति। तदा स विज्ञानेन स्वादुरूपं, शब्दं, अर्थं च अनुभूय, क्षणमेकं रसजिह्वाख्यदेशे अनुभवति। तस्माद्विज्ञानात् जीवः शब्दार्थाभिमुखः सन्, दीप्तिः भविष्यदक्षिणेत्रदेशे जायते। तदा स विज्ञानेन घ्राणस्य कार्यं पश्यति; यत्र तिष्ठति, तत्रैव दृष्ट्यादिस्थितिः। एवं देहधारी जीवः, काकतालीयवत्, स्वयमेव उत्पन्नं विभागं क्रमशः पश्यति। स श्रवणेन शब्दस्य भागिकस्थितिं व्यवस्थितौ वेत्ति, सत्यम्-असत्यं, सत्तानास्तित्वं वा। स्पर्शस्य भागिकस्थितिं त्वचशब्दयोः अर्थेन, स्वादस्य भागिकस्थितिं जिह्वाविषयस्य रूपेण वेत्ति। रूपस्य भागिकस्थितिं नेत्रविषयरूपेण, गन्धस्य भागिकस्थितिं नासिकास्वभावेन वेत्ति। एवं गुणसमूहरूपा या स्थितिः, सा प्रकाशनक्षमः; स देहे यत् भविष्यदिन्द्रियं नाम विवरं पश्यति। एवं राघव, आदिजीवस्य वर्तमानस्य च, या देहस्थः संसारी आत्मा, स केवलं देहे उत्पद्यते। या परमा स्थितिः, सा निरुपमा, संसरणकर्त्रीव दृश्यते, गच्छन्तीव न गच्छति—एष आत्मकल्पनायाः महिमा।