यदा चेतना मनःरूपं धारयति, तदा तस्य स्पन्दनं विद्वद्भिः कथ्यते; यदा तु वस्तुरूपं न धारयति, तदा स्पन्दनाभावः इति ज्ञायते। स्पन्दनात् चेतना सृष्टिरूपेण प्रकटते; स्पन्दनाभावे तु सा शाश्वतं ब्रह्मैव। कारणानि, कर्माणि, अन्ये च व्यक्तित्वस्य घटकाः चेतनास्पन्दनस्य नामानि उच्यन्ते। एवमेव चेतनास्पन्दनं, अनुभवरूपं, संसारबीजं इति कथ्यते; जीवस्य कारणं, कर्म, व्यक्तित्वं च तद्वै। यदा चेतनायां द्वैतस्य आविर्भावेन शरीरस्य उत्पत्तिः भवति, तदा चेतनास्पन्दनं विविधैः संकल्पैः क्रमशः अनेकानि विषयानि अनुभवति। विविधानि कारणानि प्राप्त्वा, चेतनास्पन्दनं अन्ते मुक्तिम् आप्नोति; केचित् सहस्रजन्मानन्तरं, केचित् एकजन्मानन्तरं। स्वभावात् चेतना द्वैतं प्राप्त्वा, क्रमशः स्वर्गबन्धनस्य, मोक्षस्य, नरकस्य च कारणानि गृह्णाति। यथा सुवर्णं भूषणरूपं भवति, तथापि काष्ठमृत्तिकायाम् अपि तद्वै तत्त्वं तिष्ठति; तथा शरीरमध्ये वैविध्यं न तिष्ठति, जडवस्तुषु केवलं रूपपरिवर्तनम् अस्ति। मनः एषां भ्रान्तिं यथार्थवत् पश्यति, यद्यपि सा अजाता, असत्यापि; यथा जन्मानन्तरं 'अहम् अस्ति' इति, मृत्युनन्तरं 'अहम् नष्टः' इति, तथा भ्रान्त्याः अन्ते पतनम्। मनः असत्यरूपं 'अहम्', 'मम' इति पश्यति, यथार्थदृष्ट्याभावात्, आशायाः बन्धनं तिष्ठति। यथा मथुरानरेशः श्वपचस्य उपस्थित्या व्याकुलः अभवत्, तथा मनः विक्षिप्तम् भवति, तेन लोकः प्रकटितः इव दृश्यते। सर्वम् एतत् केवलं मानसिकभ्रान्त्याः विस्तारः; 'जीवनम्' इति यत् कथ्यते, जलगतस्य गतिरेखा इव प्रकाशते। शिवस्य पुरतः, आद्यकारणात्, चेतना ज्ञानाभिमुखी उत्पद्यते, सागरात् जलतरङ्गस्य लघु स्पर्श इव। तस्मात् स्पन्दनात् जीवचक्रम् उत्पद्यते, मनस्तरङ्गं प्राप्त्वा; ब्रह्मणः सागरे चेतनाजलात् सृष्टिबिन्दुः जायते। यथा सिंहस्य लघु जृम्भा शुद्धे, शान्ते, समे स्थिते, तथा ब्रह्मणि चेतनाया अभिव्यक्तिः ज्ञानरूपेण प्रकटते। चेतना 'चित्' इति कथ्यते, ज्ञानम् 'चेत्यम्' इति; जीवः संकल्परूपं मनः, बुद्धिः ज्ञानम्, अहंकारः 'अहंकारः', भ्रान्तिः 'माया' इति च। प्रथमं मनः सूक्ष्मभूतानि सृजति, ततः असत्यं विश्वं उत्पादयति, यथा गन्धर्वनगरम्। यथा दोषदृष्ट्या जनः शून्ये मुक्ताफलानि वा तारे वा पश्यति, स्वप्ने भ्रमः इव, तथा मनसः चक्रं भ्रमति। शुद्धात्मा सदा तुष्टः, शान्तः, समभावे स्थितः; न पश्यति, तु मनोमायां इव पश्यति, स्वप्नभ्रान्त्याः इव। जाग्रत् अवस्थाः संसारः इति, 'अहम्' इति स्वप्नः, मनः सुषुप्तिरूपम्, शुद्धचेतना चतुर्थम् इति कथ्यते। यः चिरकालं परमशुद्धचेतनायाम् स्थितः, तत्र स्थितः दुःखं न अनुभवति। तस्मिन्नेव सर्वम् उत्पद्यते, तस्मिन्नेव विलीयते; तत्रैव विश्वस्य विस्तारः, यथा दृष्टान्ते मुक्ताश्रेणी। यथा आकाशः न निरोधं कृत्वा वृक्षस्य वृद्धौ कारणम्, तथा चेतना अकुर्वती अपि कर्तृत्वं, जगतः कारणम्। यथा लोहः सन्निधाने दर्पणप्रतिबिम्बस्य कारणम्, तथा चेतना वस्तुप्रत्ययस्य साधनम्। यथा बीजं अंकुरपत्रादिसंस्कारैः फलम् उपजनयति, तथा शुद्धचेतना वस्तु, मनः, जीवः इत्यादिभिः मनः उत्पादयति। यथा बीजः स्वयमेव फलादिसंस्कारं कृत्वा पुनः बीजत्वं प्राप्त्वा, तथा चेतना, चेत्य, मनः परित्यज्य, स्वभावे स्थितिः। अज्ञानज्ञाने अन्तरं अस्ति, यथा वृक्षस्थबीजस्य बीजस्य च; तथापि विश्वमनः ब्रह्ममनः मध्ये तादृशः भेदः नास्ति। तथापि, यदा ज्ञानम् आविर्भवति, तदा अविभक्तात्मस्वरूपः प्रकाशते; यथा दीपेन रूपसौन्दर्यं प्रकटते, तथा शुद्धचेतनाया प्रकाशः। यत् भूमौ निहितम्, तत् आकाशं भवति; तथैव यत् अज्ञानं परीक्ष्यते, तत् परमं भवति। यथा स्फटिकविन्यासः स्वकणदृष्ट्या बहुधा प्रकटते, शुद्धत्वे अपि, तथा ब्रह्मविस्तारे विश्वं बहुधा दृश्यते। ब्रह्म सर्वम्; विश्वं एकमेव अविभक्तम्, बीजस्य फलपत्रलताकुञ्जासनादिसंस्कारः इव अन्तर्गतम्। अहो, अद्भुतं विश्वम्, यद् असत्यं इव सती, सत्यम् इव दृश्यते; महद्, शुद्धम्, स्पष्टम्, सूक्ष्मम् इति। ब्रह्मणि रूपस्य सारः सूक्ष्मभूतगणमण्डलरूपेण, अणुसंहतिसदृशं प्रकाशते, यथा श्रूयते। भगवन्, कथं तस्य निवृत्तिः, कथं आत्मस्थापनम्, कथं स्वाभाविकसिद्धिः इति कथय। तस्य रूपं सर्वथा असाध्यम्, स्वभावात् अन्यन्न न, अनुभवेनापि न कदापि, तु प्रत्यक्षवत् प्रकटते। यथा बालहृदये 'हुल्लस्', 'सभुल्लो', 'घुल्लाङ्घ' इत्यादि शब्दाः स्पष्टम् उत्पद्यन्ते, तथा जीवः परमब्रह्मणि उत्पद्यते। एषः असत्यः, शुद्धः, मीयमानः तिष्ठति, तु सत्यम् इव प्रकटते; पृथग् इव, तु ब्रह्मणः विस्तारस्वभावात् न पृथक्। यथा कल्पनायुक्तः जीवः शीघ्रं ब्रह्मत्वं प्राप्त्वा, तथा मनः शीघ्रं मनोभावं, चिन्तनज्ञानरूपं, प्राप्त्वा। मनः केवलं सूक्ष्मभूतचिन्तनम्, शीघ्रं स्वभावं पश्यति; अयं समूहो वातगोलकसदृशः आकाशे प्रकाशते। एषः शून्यं अनुभवति, यथा अनिवर्यकणः; तस्य सारः जागरूकता, कालचिह्नितः आत्मनि स्थितः। जीवः 'कोऽहम्?' इत्यादि शब्दार्थं पश्यति, अङ्गज्ञानम्; जागरूकता वस्तुशब्दयोः यथार्थार्थं पश्यति। एवं चेतनायाः, मनसः, ब्रह्मणः, जीवस्य च गहनं रहस्यं, स्पन्दनस्य, सृष्ट्याः, बन्धनमोक्षयोः, भ्रान्त्याः च विस्तारः, यथाक्रमं प्रकटते।