अत्र, महात्मानः स्वं प्राणमेव तृणवत् परित्यजन्ति; यदा कामः परित्यज्यते, तदा अन्यस्य त्यागे का हानिः स्यात्? यत्र यत्र कामो जायते, तत्र तं सङ्गं विहाय, असङ्गचित्तः सन्, इन्द्रियैः स्वकर्माणि कुर्वन्, यत् यत् प्राप्तं तद् गृह्णन् वा त्यक्त्वा वा, स्थितः भव, हे सखे। यथा बिल्वफलम् हस्ते वा पर्वतः पुरतः स्फुटं दृश्यते, एवं परमात्मनः अजन्यस्वरूपमपि प्रत्यक्षमेव प्रकाशितम्। स एवात्मा जगद् इव प्रकाशते, यथा समुद्रः कल्पान्ते तरङ्गैः कम्प्यमानः अपि असीमः; स ज्ञातः मोक्षदः भवति, अज्ञातः तु मनः दीर्घकालं बध्नाति। अयं जीवः, यः मनः न युक्तः, सः कः परमात्मनि? कथं स उत्पन्नः? कः वा सः? पुनः श्रोतुमिच्छामि। ब्रह्मा सर्वेश्वरः सदा सर्वशक्तिभूषणः अस्ति; येन शक्त्या तदात्मा प्रकाशते, सा एव शक्ति दृश्यते। सर्वात्मा एव तं चैतन्यं वेत्ति, यद् विज्ञानरूपम्; स एव जीवशब्देन कथ्यते, स एव सङ्कल्पकर्ता। चैतन्यम्, आदौ द्वैतं स्वात्मन्येव कल्पयित्वा, पश्चात् जन्म-मरण-स्थितिषु नानाकार्यकारणत्वं स्वीकुरुते। एवं सति, हे मुने, किं दैवम्? किं कर्म? किं कारणम्? इह केवलं शुद्धं चैतन्यमस्ति, स्पन्दास्पन्दरूपम्; यथा आकाशे वायुः, स्पन्दात् सुखम्, अन्यथा शान्तिः। चैतन्यं मनोभावं स्वीकृत्य स्पन्दः इति विज्ञैः कथ्यते; यदा वस्तु रूपेण न दृश्यते, तदा अस्पन्दः इति स्मृतम्। स्पन्दात् सृष्टिरूपेण चैतन्यं दृश्यते; अस्पन्दे तु नित्यं ब्रह्मैव। कारणं, कर्म, जीवभावः चैतन्यस्य स्पन्दनामानि। एष एव चैतन्यस्य स्पन्दः, यः अनुभवात्मा, संसृतिबीजं, कारणं, कर्म, जीवत्वं च कथ्यते। यदा शरीरं द्वैताभासेन चैतन्ये उत्पद्यते, तदा चैतन्यस्पन्दः विविधान् सङ्कल्पान् कृत्वा नानाविषयभोगं अनुभवति। विविधकारणानि प्राप्य, अन्ते चैतन्यस्पन्दः विमुच्यते; कश्चित् सहस्त्रजन्मानन्तरं, कश्चित् एकजन्मनः। स्वभावेन चैतन्यं द्वैतं प्राप्त्वा, शनैः स्वर्ग-मोक्ष-नरकबन्धकारणानि गृह्णाति। यथा सुवर्णम् आभरणं भवति, तथापि तद् काष्ठमृदादिषु स्वरूपेण न भिद्यते; शरीरस्थे नानात्वं न तिष्ठति, जडद्रव्ये तु केवलं विकारः। मनः एषा भ्रान्तिं सत्यमिव पश्यति, सा तु अजाता असत्या च; यथा जन्मनः पश्चात् "अहं अस्मि" इति, मरणानन्तरं "अहं नास्ति" इति, एवं भ्रान्त्यन्ते पतनम्। मनः असत्यम् "अहं" "मम" रूपं पश्यति, यथार्थदर्शनेन विना, आशया बद्धं तिष्ठति। यथा मथुराधिपः चाण्डालस्य आगमने क्षुभ्यति, तथा मनः क्षुभ्यति, तस्मात् जगत् प्रपञ्चते। सर्वं तत् केवलं मनोभ्रान्तिविस्तारः; यद् जीवितं इति कथ्यते, तत् जलगतगत्या इव स्फुरति। शिवात् पूर्वं आदिकारणात् चैतन्यं विज्ञानाभिमुखं सान्द्रं समुत्थितम्, सागरजलतरङ्गवत् शान्तम्। तस्मात् स्पन्दात् जीवचक्रं प्रवर्तते, मनस्तरङ्गं प्राप्नोति; ब्रह्मणः सागरे चैतन्यजलात् सृष्टिबुद्बुदः जायते। यथा सिंहस्य स्मितं विशुद्धे समे चित्ते शान्ते च, तथा ब्रह्मणि चैतन्यप्रतिबिम्बं विज्ञानरूपेण दृश्यते। चैतन्यं 'चित्' इति, विज्ञानं 'चेत्यम्' इति, जीवः सङ्कल्परूपं मनः, बुद्धिः विज्ञानम्, अहङ्कारः 'अहंकारः', मायैव 'माया' इति नामानि। प्रथमं मनः सूक्ष्मभूतानि सृजति, ततः असत्यं जगत् सृजति, यथा गन्धर्वनगरम् इव सत्यमिव दृश्यते। यथा नेत्रदोषी आकाशे मुक्ताफलानि वा तारकाः पश्यति, तथा स्वप्नदोषवत् मनः भ्रमति। शुद्धात्मा सदा तृप्तः शान्तः समत्वेन स्थितः; न पश्यन् अपि, मनोमायाम् इव स्वप्नभ्रमां पश्यति। जाग्रत् अवस्थां संसारः इति, 'अहं' भावः स्वप्नः, मनः सुषुप्तिसदृशम्, केवलं शुद्धचैतन्यं तुरीयम् इति। यदा कश्चित् तुरीयातीतशुद्धचैतन्ये दीर्घं स्थित्वा तिष्ठति, तदा सः शोकं न आप्नोति। तत्रैव सर्वमुत्पद्यते, तत्रैव लीयते; तत्रैव जगत् प्रकाशते, यथा मणिगणः स्वप्नदृशौ दृश्यते। यथा आकाशं न निरोधयन् वृक्षस्य हेतुः, तथा चैतन्यं अकर्तृत्वेनापि कर्ता, जगतः कारणम्। यथा लौहम् समीपस्थं दर्पणप्रतिबिम्बस्य कारणम्, तथा चैतन्यं विषयज्ञानस्य साधनम्। यथा बीजं अङ्कुरपत्रैः फलदं भवति, तथा शुद्धचैतन्यं विषय-मनः-जीवमाध्यमेन मनः सृजति। यथा बीजं स्वयमेव फलं चादाय पुनः बीजं भवति, तथा चैतन्यं, चेत्यं, मनः त्यक्त्वा स्वस्वरूपे स्थितिः। अविद्यायां च विद्यासु च भेदः अस्ति, यथा वृक्षस्था बीजस्य बीजस्य च; किन्तु लोकमनसः ब्रह्ममनेः च भेदो नास्ति। तथापि, यदा ज्ञानं जायते, तदा अविभक्तात्मस्वरूपं प्रकाशते, यथा दीपेन रूपसौन्दर्यं, तथा शुद्धचैतन्यदीप्तिः। यद् भूमौ निहितं, तत् आकाशं भवति; तथा या अविद्या परीक्ष्यते, सा एव परा भवति। यथा स्फटिकव्यवस्था स्वकणदर्शनेन नानात्वं दर्शयति, तथैव ब्रह्मणि विशुद्धे जगत् नानारूपेण दृश्यते। ब्रह्मैव सर्वम्; जगत् एकमेव अविभक्तमण्डलम्, यथा बीजं स्वयमेव फलपत्त्रलतासनादीनि धारयति।