योगवासिष्ठः

शृणु, प्रिय मित्र, यथा यः कश्चन योगी, विशुद्धचैतन्यैक्यं प्राप्य, निश्चलः स्थित्वा, कर्मणि वा विश्रान्तौ वा, यदा सः समः भवति, तदा एव शान्तः इति कथ्यते। तत्र सूक्ष्मचैतन्यं विषयान् पश्यति, स्थूलचैतन्यं तु किञ्चिदपि न पश्यति। यथा मन्दमत्तः पुरुषः चलति, परं गाढमत्तः तु विश्रान्तः भवति, एवं चैतन्यस्यापि स्वरूपम्। यः पुनः परमैक्ये दृढतया स्थितः, तस्य अवस्था ‘निःस्वार्थता’, ‘शून्यता’ इत्यादिभिः शब्दैः वर्ण्यते। चैतन्यस्य भ्रमात् एव आत्मा द्रष्टा इति, दृश्यं च अहमेव जातः, जीवामि, नश्यामि, संसारं चरामि इति मिथ्याज्ञानं जायते। स्वस्वरूपात् ऋते किञ्चिदपि चैतन्यं नास्ति; यथा वायौ कम्पनं विना गमनं न स्यात्, एवं किं कस्य द्वारा पश्यति? यदि दर्शनमेव न शक्यते, तर्हि यत् किञ्चिद् चैतन्येन दृश्यते, तत् सर्परज्जुवद्भ्रमरूपमेव; मन्दाः तदज्ञानमोहमिति जानन्ति। अस्मिन्संसाररूपे व्याधौ, या केवलं विशुद्धचैतन्येनोपशम्यते, हे निष्पाप, किं मनःक्लेशमात्रेण यतसे? यदि सर्वं परित्यज्य, सर्वसंस्काररहितः स्थित्वा, तदा तस्य क्षण एव मोक्षः सिध्यति—अत्र न संशयः। यथा रज्जौ सर्पभ्रान्तिः त्वरया नश्यति रज्जोः स्थैर्येऽपि, तथा विशुद्धचैतन्यपरिणामेन संसारोऽपि त्वरया नश्यति। यत्र यत्र कामो जायते, तत्र तत्र तं त्यक्त्वा दृढः स्थितः चेत्, तदा मोक्ष एव लभ्यते, हे प्रिय, किमत्र दुष्करम्? अत्र महात्मानः प्राणानपि तृणवत् परित्यजन्ति; कामत्यागे किमन्यस्य त्यागे हानिभावः? यत्र यत्र कामो जायते, तत्र तत्र तं सन्दिग्धचित्तेन त्यक्त्वा, कर्मेन्द्रियैः स्वीकृत्य वा परित्यज्य वा यथायोग्यं कुर्याः, स्थितश्च भव, सखि। यथा हस्ते बिल्वफलम्, नेत्रयोः पुरतः पर्वतः, सुस्पष्टः दृश्यते, तथा परमात्मनः अजन्यभावः साक्षात् प्रकाशते। आत्मैव विश्वरूपेण प्रकाशते, यथा समुद्रः कल्पान्ते तरङ्गैः स्पृष्टः अपि, माप्रमेयः; ज्ञाते सति सः मोक्षदः, अज्ञाते सति दीर्घकालं मनःबन्धनकारकः भवति। अत्र जीवः, मनसि अनुपयुक्तः, सः कः परमात्मनि? कथं सः तत्र उत्पन्नः? कः सः? पुनः वद। ब्रह्म, सर्वेश्वरः, सर्वशक्तिभिः सदा भूषितः; या शक्त्या सः प्रकाशते, सा एव दृश्यते। सर्वात्मैव चैतन्यं वेत्ति, यत् विज्ञानरूपं, तदेव ‘जीव’ इति कथ्यते, तदेव संकल्पकर्ता। चैतन्यमेव प्रथमं द्वैतं स्वभावं कारणं च कल्पयित्वा, ततो जन्ममरणस्थितिषु नानाकार्यकारणत्वं गृह्णाति। एवं स्थिते, हे मुनिश्रेष्ठ, किं ‘दैवम्’? किं ‘कर्म’? किं ‘कारणम्’ इति उच्यते? अत्र केवलं विशुद्धचैतन्यमेव अस्ति, यस्य स्वरूपं स्पन्दनं च निःस्पन्दनं च; यथा आकाशे वायुः, कम्पनेन हर्षं जनयति, अन्यथा शान्तः भवति। चैतन्यं मनःरूपं गृहीत्वा, ‘स्पन्दन’मिति पण्डितैः कथ्यते; यदा तु न रूपीकृतं तदा ‘निःस्पन्दन’मित्युच्यते। स्पन्दनात् चैतन्यं सृष्टिरूपेण दृश्यते; निःस्पन्दनेन तु सदा ब्रह्मैव। कारणं, कर्म, जीवस्य अन्यानि च नामानि चैतन्यस्पन्दनस्यैव। एष एव स्पन्दनः, अनुभवरूपः, संसारबीजमिति कथ्यते, कारणं, कर्म, जीवत्वं च। शरीरस्योत्पत्तिः द्वैताभासस्य प्रभावात्, तदा चैतन्यस्पन्दनं नानासंकल्पैः विविधविषयान् अनुभवति। नान्यकारणप्राप्त्या चैतन्यस्पन्दनं किञ्चित् सहस्रजन्मानन्तरं, किञ्चित् एकजन्मानन्तरं मुक्तिं प्राप्नोति। स्वभावतः चैतन्यं द्वैते पतित्वा, तदा स्वर्गबन्धमोक्षनरकादिकारणानि ग्राहयति। यथा सुवर्णं भूषणं भवति, तथापि काष्ठमृदादिषु तत्तद्रूपेणापि स्वरूपे न भेदः; शरीरस्थो विविधभावो नास्ति, जडेषु तु केवलं विकारः। मनः अयं भ्रान्तिं सत्यमिव पश्यति, सा तु अजन्या असत्या च; यथा जन्मन्यहं जीवामि, मरणे नष्टोऽस्मि इति, तद्वत् मोहान्ते पतनं भवति। मनः असत्यरूपं ‘अहं’ ‘मम’ इति पश्यति, सत्यम् अविद्यया बाध्यते, आशाबन्धनात् न मुक्तम्। यथा मथुराराज्ञः चाण्डालदर्शनात् उद्वेगः, तथा मनः उद्वेगं प्राप्य, इदं विश्वं प्रकटते। एतत्सर्वं केवलं मनोमोहविस्तारः; ‘जीवन’मिति यत् कथ्यते, जलचेष्टावद् क्षणिकमेव। शिवस्य पुरतः, आदिकारणात्, चैतन्यं ज्ञानाभिमुखं सञ्जायते, शान्तसागरात् जलतरङ्गवत् सौम्यं। अस्मात् स्पन्दनात्, जीवसमूहः उत्पद्यते, मनस्तरङ्गं प्राप्नोति; ब्रह्मसागरे चैतन्यजलात् सृष्टिबुद्बुदः जायते। यथा सिंहस्य शान्ते समे यथेच्छं जृम्भा, तथा ब्रह्मणि चैतन्यप्रतिबिम्बं, विज्ञानरूपेण दृश्यते। चैतन्यं ‘चित्’ इति, विज्ञानं ‘चेत्यं’, जीवः संकल्परूपं मनः, बुद्धिः विज्ञानम्, अहङ्कारः अहंभावः, माया इत्यादीनि नामानि। प्रथमं मनः सूक्ष्मभूतानि सृजति, ततोऽयं जगत्, यदसत्यमपि सत्यमिव दृश्यते, यथा गन्धर्वनगरम्। यथा विकलदृष्टिः शून्ये मुक्ताफलानि वा तारकाः वा पश्यति, स्वप्नवद्भ्रान्तिः, तथा मनसः संसारचक्रं। शुद्धात्मा सदा तृप्तः शान्तः समदृष्टिः स्थितः, न पश्यन् अपि, इदं मनोमायामिव पश्यति, स्वप्नभ्रमवद् इव। जाग्रत्स्थानं संसारः, ‘अहं’ भावः स्वप्नः, मनः सुषुप्तिसदृशम्, केवलं विशुद्धचैतन्यं तुरीयमिति कथ्यते। यः तु दीर्घकालं तुरीयातीतशुद्धचैतन्ये स्थितः, सः तत्र प्रतिष्ठितः शोकं न अनुभवति। एवं, प्रिय, चैतन्यस्य रहस्यं, संसारस्य मायां, मोक्षस्य स्वरूपं च, श्रुत्वा, आत्मनि स्थित्वा, शान्तिं प्राप्नुहि।