यदा कश्चित् आत्मानं यथार्थरूपेण, तत्त्वतः शून्यतया पश्यति, मनसा च विचिन्तयति, तदा अहंभावरहितः सन् शोचति न कदापि। यस्य मनः शान्तम् अस्ति, तस्य जगदपि शान्तमेव; यथा पादौ चर्मणा आच्छाद्यते, तदा समग्रं भूमण्डलं चर्ममयमेव प्रतिभाति। यथा कदलीपुष्पे पर्णानि विनाऽन्यत् किमपि नास्ति, एवं जगति अपि माया-विनिर्मितं सर्वमेव, तत्त्वतः अन्यन्नास्ति। मनः तु मोहवशात् नृत्यति, तेनैव बाल्यं, यौवनं, वार्धक्यं, मरणं, स्वर्गनरकादिकं जायन्ते। एकस्मिन् अखण्डे आत्मनि, विविधबुद्धिबुद्बुदानां क्रीडायां, मनसोऽयं संसारचक्रे शक्तिः मद्यशक्तिवत् दृश्यते। यथा चक्षुषो दोषात् द्विचन्द्रदर्शनं भवति, तथा विज्ञानस्य चैतन्यशक्तिस्पर्शात् परात्मनि द्वैताभासः जायते। यथा मद्यपः मद्यवेगेन वृक्षान् भ्रमणशीलान् पश्यति, तथा विज्ञानक्लेशात् जगत् नानारूपेण दृश्यते। यथा बालः क्रीडारम्भे भ्रमात् घटचक्रवत् जगद् भ्रममयम् इव पश्यति, तथा विज्ञानात् जगत् विषयभूतं दृश्यते। यदा विज्ञानं द्वैतं पश्यति, तदा भेदाभेदयोः भ्रान्तिरस्ति; यदा तु द्वैतदर्शनं नास्ति, तदा भेदाभेदौ अपि नश्यतः। यत् किमपि दृश्यते, तत् विज्ञानाद् अन्यन्नास्ति; यदा पृथग् न किञ्चिद् दृश्यते, तदा विज्ञानक्रीयाः शमं यान्ति। यदा शुद्धविज्ञानैक्यं प्राप्त्वा अचलं तिष्ठसि, तदा प्रवृत्तौ अपि निवृत्तौ अपि शान्तः इति कथ्यसे। सूक्ष्मविज्ञानं विषयान् पश्यति, स्थूलविज्ञानं न पश्यति; यथा मन्दमत्तः चेष्टते, परं अत्यन्तमत्तः विश्राम्यति। यः शुद्धविज्ञानैक्ये स्थितिं प्राप्तवान्, तस्य स्वरूपवर्णनं निरहंकारता, शून्यता, इत्यादिशब्दैः क्रियते। विज्ञानस्यैव मोहात्, सः आत्मानं द्रष्टारं दृश्यं च पश्यति, तेन "अहम् जातः, जीवामि, म्रियामि, संसारमि" इति मिथ्याबुद्धिः जायते। आत्मस्वरूपात् अन्यत् न किञ्चित् विज्ञानं, न च चेतनता; यथा वायौ स्पन्दनं विना गतिर्नास्ति, तथा कः कं पश्येत्? यदि दर्शनमेव न सम्भवति, तर्हि विज्ञानदृष्टं यत् किमपि, तत् रज्जुसर्पवद् भ्रान्तिरेव; मन्दाः अज्ञानमोहं विदुः। अस्मिन्संसाररूपे व्याधौ, या केवलं शुद्धविज्ञानेनोपशम्या, हे निष्पाप, किं मनःक्लेशे श्रमोऽन्यः क्रियते? यदि सर्वं त्यक्त्वा सर्ववासनारहितः स्थास्यसि, तदा तस्मिन्नेव क्षणे मुक्तो भवसि—अत्र संदेहो नास्ति। यथा रज्जौ सर्पभ्रान्तिः क्षणेनैव नश्यति, रज्जौ किंचित् न परिवर्त्य, तथा शुद्धविज्ञानपरिवर्तनात् संसारोऽपि विनश्यति। यत्र यत्र कामो जायते, तत्र तत्र तं परित्यज्य स्थिरो यः तिष्ठति, तस्य मुक्तिः निश्चितं लभ्यते, हे प्रिय; किमत्र दुष्करम्? अत्र महात्मानः प्राणान् अपि तृणवत् परित्यजन्ति; कामपरित्यागे तु अन्यस्य कस्यापि त्यागे शोकः कुतः? यत्र यत्र कामो जायते, तत्र तत्र अनासक्तचेतसा तं परित्यज्य, कर्मेन्द्रियैः स्वीकृत्य वा परित्यज्य वा यथायोग्यं आचर, स्थितः भव मित्र। यथा हस्ते बिल्वफलम्, नेत्रयोः पर्वतम्, साक्षात् दृश्यते, तथा परमार्थात्मनः अजन्यस्वरूपं प्रत्यक्षमेव। आत्मैव विश्वरूपेण प्रकाशते, यथा समुद्रः कल्पान्ते तरङ्गैरुत्क्षिप्तः अपि, मापरिमेयः; ज्ञातः सन् मुक्तिदायकः, अज्ञातः सन् दीर्घकालं मनः बन्धयति। अयं जीवः, मनसः अनुकूलो न सन्, सः कः परात्मनि? कथं सः तत्र उत्पन्नः? कः वा सः? पुनः कथय। ब्रह्म, सर्वेश्वरः, सर्वशक्तिभूषणः सदा; यया शक्त्या प्रकाशते, सा एव दृश्यते। सर्वात्मैव तद् विज्ञानं वेत्ति, यद् बोधस्वरूपं; तदेव "जीव" इति कथ्यते, तदेव संकल्पकर्ता। विज्ञानमेव आदौ द्वैतं स्वभावं कारणं च कल्पयति, पश्चात् जन्ममरणजीवनादिषु नानाकार्यकारणत्वं गृह्णाति। एवं सति, हे मुनिश्रेष्ठ, किम् "दौरात्म्य" (दैवम्)? किम् "कर्म"? किम् "कारणम्"? अत्र केवलं शुद्धविज्ञानमेव अस्ति, स्पन्दननिःस्पन्दनस्वरूपम्; यथा आकाशे वायुः, तस्य स्पन्दनेन सुखम्, अन्यथा शान्तिः। विज्ञानं यदा मनोभावमापद्यते, तदा तद् "स्पन्दनम्" इति विद्वद्भिः कथ्यते; यदा तद् विषयरूपं न भवति, तदा "निःस्पन्दनम्" इति निगद्यते। स्पन्दनात् विज्ञानस्य सृष्टिः दृश्यते; निःस्पन्दनेन तु तद् नित्यं ब्रह्मैव। कारणकर्मादीनि जीवस्य विज्ञानस्पन्दनस्यैव नामानि स्मृतानि। एष एव विज्ञानस्पन्दनः, अनुभवस्वरूपः, एव संसारबीजं, कारणं, कर्म, जीवभाव इति कथ्यते। यदा विज्ञानद्वैताभासात् शरीरोत्पत्तिः, तदा विज्ञानस्पन्दनः नानावासनया नानाविषयान् अनुभवति। नानाकार्यलाभात् विज्ञानस्पन्दनः अन्ततः विमुच्यते; कश्चित् सहस्रजन्मान्तरे, कश्चित् एके जन्मनि एव। स्वभावात् विज्ञानं द्वैतं प्राप्त्वा, शनैः शनैः स्वर्गबन्धमोक्षनरककारणानि गृह्णाति। यथा सुवर्णं भूषणं भवति, रूपेण काष्ठमृदादिवत् एकमेव तिष्ठति, तथा देहे विविधता न विद्यते; जडद्रव्ये तु केवलं अवस्थाभेदः। मनः अयं भ्रान्तिमिव सत्यम् पश्यति, सा तु अजन्या, असत्यैव; यथा जन्मनन्तरं "अहम् अस्मि" मरणानन्तरं "नष्टः अस्मि" इति, तथैव मोहान्ते पतनम्। मनः असत्यरूपं "अहम् मम" इति पश्यति, यथार्थदर्शनाभावात्, आशाबन्धनं च तिष्ठति। यथा मथुरानृपः चाण्डालदर्शनात् विचलितः, तथा मनः क्लेशात् संसारः प्रकटते।