श्रीरामः, यत्र अस्थिरता अवास्तवत्त्वं जनयति, तत्र स्वानुभवात् सत्यम् अभिव्यज्यते। यथा स्वप्नः, तथा चित्तेऽपि जगत् सत्-असद्रूपं दृश्यते। एतत् न सत्, न च असत्—जाग्रदवस्थायाः मनसो भ्रमात् जातम्, यथा औषधिसंयोगात् माया उत्पद्यते। दीर्घः स्वप्नः, यः कालान्तरं प्राप्नोति, स एव मनसः शक्त्या संसार इति कथ्यते। यत्र वस्तुनि कुबुद्ध्या दृढविश्वासः, तत्र ताडगच्छिन्तनवत् व्यर्थः स्यात्। स्वात्मदर्शनाभावात् मनः शोकं आप्नोति, आत्मैव मन इति मन्यते। यथा शिशुः भूतदर्शनेन भीतिम् अनुभवति, तथा मनः स्वकल्पितभीतिभिः क्लिश्यते। विषयाभिमुखत्वेन मनः अनाम्नीयस्य तत्त्वस्य परात्परस्वरूपात् उत्पद्यते; तस्मात् मनसः जीवभावकल्पना जायते। जीवभावकल्पनात् अहङ्कारस्योत्पत्तिः, अहङ्कारात् मनः, मनसः इन्द्रियाणि, तस्मात् देहाद्यभ्रमः। देहाद्यभ्रमात् स्वर्गनरकयोः, मोक्षबन्धयोः चोत्पत्तिः; यथा बीजाङ्कुरयोरादिरुत्पत्तिश्च, तथा देहसम्बन्धकर्मणोः आरम्भः प्रतिष्ठते। यथा चैतन्यात्मनः आत्मन्यद्वैतमस्ति, तथा जीवस्य च मनसः, तथा देहस्य च कर्मणः न भेदः। कर्मैव देहः, देह एव मनः, स एव अहंभावः, स एव जीवः। एष जीवः ईश्वरकल्पितः आत्मैव, सर्वमिदं शिवात् एकाधारात् सम्प्रसूतम्। एवं, हे राम, परमार्थसत्त्वम् एकमेव, बहुधा दृश्यते। यथा एकदीपात् शतम् दीपाः प्रदीप्ताः स्युः, तथैव। यः स्वात्मानं यथार्थदृष्ट्या निरवस्थानं पश्यति, मनसा विचिन्त्य, अहंभावरहितः सः न शोचति। यस्य मनः शान्तम्, तस्य जगत् अपि शान्तम्—यथा पादरक्षायाम् आवृतपादस्य पृथिवी चर्ममया इव दृश्यते। यथा कदलीपत्रेषु अन्यन्नास्ति, तथा मृगमरीचिकायाम् अन्यद् वस्तु नास्ति। मनः मोहवशात् नृत्यति, बाल्यं, यौवनं, वार्धक्यं, मृत्युः, स्वर्गनरकौ च जनयति। आत्मनि एकरसस्फुटबुद्धौ विविधबुद्बुदविलासः मनसोऽपि संसारशक्तिः मदशक्तिवत् दृश्यते। यथा नेत्रदोषात् चन्द्रद्वयं दृश्यते, तथा चैतन्ये विज्ञानशक्तिस्पर्शात् परात्मनि द्वैतं दृश्यते। यथा मद्यपः मदवशात् वृक्षान् भ्रममयमान् पश्यति, तथा चैतन्ये क्षोभे, जगत् नानात्वेन दृश्यते। यथा बालः क्रीडायां भ्रमात् घटचक्रवत् जगद् भ्रममयम् पश्यति, तथा चैतन्येन जगत् विषयसंकल्पमात्रम्। यदा चैतन्यं द्वैतं पश्यति, तदा भेदाभेदयोः भ्रान्तिः; यदा द्वैतदर्शनं नास्ति, तदा भेदाभेदौ अपि नश्यतः। यद् यद् दृश्यते, तत् चैतन्यात् अन्यन्नास्ति; यदा पृथग् न दृश्यते, तदा चैतन्यवृत्तिः विश्राम्यति। यदा शुद्धचैतन्यैक्ये स्थित्वा न चलसि, क्रियासु वा विश्रामे वा, तदा शान्तः इति उच्यसे। सूक्ष्मचैतन्यं विषयान् पश्यति, स्थूलचैतन्यं न पश्यति; यथा मन्दमत्तः कम्पते, गाढमत्तः तु विश्राम्यति। यः शुद्धचैतन्यैक्ये दृढनिष्ठः, तस्यावस्था निरुपमा—निष्कामता, शून्यता इत्याद्यैः शब्दैः वर्ण्यते। चैतन्यस्य भ्रमात्, सः आत्मानं द्रष्टारं दृश्यं च मन्यते, ततो मिथ्याभावाः—अहं जातः, अहं जीवामि, अहं म्रियामि, अहं संसारं भ्रमामि। स्वस्वरूपात् अन्यद् चैतन्यं नास्ति; यथा वायौ स्पन्दनं विना गमनं नास्ति, तथा किम् कस्य किं दृश्यते? यदि दर्शनं न सम्भवति, तर्हि यत् किंचित् चैतन्येन दृश्यते, तत् रज्जुसर्पमायया इव; मन्दाः अज्ञानमोहमेतत् विदुः। एष संसाररूपरोगः शुद्धबोधेनैव चिकित्स्यः, हे निष्पाप, किं चित्तक्षोभे प्रयत्नः? यदि सर्वं त्यक्त्वा सर्ववासनारहितः स्थितः, तर्हि तस्मिन्नेव क्षणे मुक्तः—अत्र न संशयः। यथा रज्जौ सर्पभ्रमोऽचले अपि रज्जौ त्वरितं नश्यति, तथा शुद्धबोधपरिणामात् संसारोऽपि नश्यति। यत्र यत्र इच्छा जायते, तत्र तत्र तां जह्यात् स्थितः, तदा मुक्तिः निश्चितम्, किं तत्र कठिनम्? महात्मानः अत्र प्राणान् अपि तृणवत् त्यजन्ति; इच्छायां परित्यक्तायां, किम् अन्यस्य त्यागे हानिः? यत्र यत्र इच्छा जायते, तत्र तत्र अनासक्तचित्तेन त्यक्त्वा, कर्तव्यकर्मसु केवलं प्रवर्तस्व, स्वीकर्तव्यं वा परित्यज्य, स्थितः भव। यथा हस्ते बिल्वफलम्, नेत्रसमीपे पर्वतः, साक्षात् दृश्यते, तथा अजन्मा परात्मा प्रत्यक्षम् अवभासते। आत्मैव विश्वरूपेण प्रकाशते, यथा समुद्रः युगान्ते तरङ्गैः स्पृष्टः अपि, अपारः; ज्ञाते, मुक्तिप्राप्तिः, अज्ञाते, दीर्घकालं मनः बद्ध्यते। एष जीवः, मनसि अयुक्तः, परमात्मनि कः? कथं सः तत्र उत्पन्नः? कः वा सः? पुनः कथय। ब्रह्म, सर्वेश्वरः, सर्वशक्तिभूषणः; या शक्त्या यद् आविर्भवति, सा एव दृश्यते। सर्वात्मैव विज्ञानरूपं चैतन्यं जानाति; तत् जीवशब्देनोच्यते, स एव सङ्कल्पकर्ता। चैतन्यमेव, आदौ द्वैतं स्वस्वरूपकारणत्वेन कल्पयित्वा, पश्चात् जन्ममृत्युसत्तासु अनेककारणत्वं गृह्णाति। एवं सति, हे मुनिश्रेष्ठ, किम् दैवम्? किम् कर्म? किम् कारणम्? अत्र केवलं शुद्धचैतन्यमस्ति, स्पन्दननिस्पन्दनरूपम्; यथा आकाशे वायुः, स्पन्दनात् सुखम्, अन्यथा शमम्। एवं श्रीरामाय भगवता उपदिष्टं, यथार्थरूपेण जगदात्मनोः स्वरूपं प्रतिपादितम्।