चित्स्वरूपात् मनः उद्भवति, जलात् फेन इव; ततः कर्मबन्धनं तस्य भवति, नगाडे सूत्रैः बद्धस्य सदृशम्। कल्पना कर्मबीजम् अस्ति, जीवः तस्यैव स्वरूपः; कर्मोत्थानात् अनुक्रमशः अकर्मशृंखला उत्पद्यते। बीजं स्वकिये अंकुरे प्रथमं आवृतं, तदपि बीजस्वभावं धारयति; अनन्तरं पत्राङ्कुरफलमायया विविधत्वं प्राप्नोति। आकाशस्थ अन्ये जीवाः अपि तादृशं रूपं धारयन्ति; पूर्वमेव जगत् उत्पन्ने, तत्त्वाधारितं स्थितिं यान्ति। ततः स्वकर्मणः, यः जन्ममरणहेतुः भवति, तैः जीवाः उर्ध्वं वा अधः वा गच्छन्ति; कर्म चेतनास्पन्दनं इति कथ्यते। चेतनास्पन्दनं कर्म भवति; तदेव दैवम्, तदेव मनः, तदेव शुभाशुभादि; अतः लोकाः जगन्ति च उत्पद्यन्ते, जीवाः वृक्षात् पुष्पाणि इव शीघ्रं प्रादुर्भवन्ति। एवं मनः प्रथमं उत्पद्यते; तस्य चिन्तनरमणस्वभावः, तदनुकूलं स्थितिं प्राप्नोति। सत्-असत् वृद्धिक्षययोर् यथारम्भं मनः चलति, तेन सृष्टिः दृश्यते; सा सत्-असत् स्वरूपा, यथा गन्धर्वनगरं इच्छानुसारं दृश्यते। भेदाभावः नास्ति; द्वैताद्वैतं कल्पितमेव; ब्रह्म, जीव, मनः, माया, कर्ता, कर्म, जगत्—एतेषां दृष्टयः केवलं आविर्भावमात्रम्। चेतनाजलविलासेन, अनन्तेन विस्तीर्णेन, आत्मा एकमेव ज्ञानसागरः विस्तारयति। अस्थिरतया असत्त्वं जायते, स्वदृष्ट्या सतत्त्वं प्रकटते; स्वप्नवत्, मनसि जगत् सत्तासत्तास्वरूपं दृश्यते। न सत्तं न असत्तं; जाग्रन्मनः भ्रमात् जायते, औषधिसंयोगात् मायया इव उत्पद्यते। दीर्घस्वप्नः स्थायित्वं प्राप्त्वा, मनःशक्त्या 'संसारः' इति कथ्यते; मिथ्यादृष्ट्या वस्तुनिष्ठा श्रद्धा व्यर्था, यथा काष्ठे पुरुषः भ्रान्त्या। आत्मानं न पश्यन् मनः शोकं अनुभवति, मनःस्वरूपेण; बालः भूताद्भयं कल्पयति इव, तद्वत् स्वकल्पितभीषु दुःखं अनुभूयते। वस्तुनिष्ठताभावात्, मनः अनिर्वचनीयसत्यस्वरूपात् उद्भवति; तस्मात् जीवभावः जायते। जीवभावात् अहंभावः, तस्मात् मनः, मनसः इन्द्रियादि, तस्मात् देहादिभ्रमः। देहादिभ्रान्तेः स्वर्गनरकमोक्षबन्धनं जायते; बीजाङ्कुरयोर् यथा, देहसम्बन्धकर्मणः आरम्भवृद्धिः स्थाप्यते। चेतनात्मस्वरूपयोः द्वैताभावः, तद्वत् जीवमनसोः, देहकर्मणोः च; भेदः नास्ति। कर्म देहः, देहः मनः, तदेव अहंभावः, तदेव जीवः; सः जीवः भगवता रूपितः, आत्मा एव; सर्वं शिवात्, एकाधारात् उत्पन्नम्। एवं, हे राम, परमार्थः एकमेव, बहुधा दृश्यते; यथा एकदीपात् शतदीपप्रदीप्तिः। यः आत्मानं यथार्थरूपेण पश्यति, वस्तुनिष्ठताभावेन, मनसा निरीक्ष्य, अहंभावरहितः, सः शोकं न अनुभवति। यस्य मनः शान्तम्, तस्य जगत् अपि शान्तम्; यथा पादावरणेन भूमिः तन्निवेषेण आवृतमिव। यथा कदलीपत्रेषु अन्यत् नास्ति, तद्वत्, मायामात्रेण जगति अन्यत् नास्ति। मनः मोहविलासे नृत्यति, बाल्ययौवनजरामरणस्वर्गनरकं जनयति। आत्मन्यविभक्ते विविधबुब्बुलेषु, मनः शक्तिः संसारचक्रे मदशक्तिवत्। यथा चन्द्रे दोषेण द्वितीयं दृश्यते, तद्वत्, चेतनायाः ज्ञानशक्तिस्पर्शे, परमात्मनि द्वैतं प्रकटते। यथा मदोन्मत्तः वृक्षान् भ्रमणमिव पश्यति, तद्वत् चेतनास्पन्दने, जगत् बहुधा दृश्यते। बालः क्रीडाभ्रान्त्या जगत् घटचक्रवत् भ्रमणमिव पश्यति, तद्वत् चेतनया जगत् दृश्यवस्तु रूपं धारयति। चेतनया द्वैतदर्शनं यदा, तदा भेदाद्वैतमायाभावः; अद्वैतदर्शनाभावे, भेदाद्वैतयोः अभावः। यत् किंचित् दृश्यते, चेतनात् अन्यत् नास्ति; पृथक्त्वदर्शनाभावे, चेतनास्पन्दनं विश्राम्यति। शुद्धचेतनैक्यं प्राप्त्वा, स्थिरः स्थित्वा, कर्मणि वा विश्रामे वा, तदा शान्तः इति कथ्यते। सूक्ष्मचेतना विषयान् पश्यति, स्थूलचेतना न पश्यति; यथा अल्पमत्तः चलितः, गाढमत्तः विश्रान्तः। यः शुद्धचेतनैक्ये दृढं स्थितः, तस्य वर्णनं निर्वाणता, शून्यता, इत्यादिभिः शब्दैः कर्तुं शक्यते। चेतनाभ्रमात्, सः स्वं द्रष्टारं दृश्यं च पश्यति; तस्मात् मिथ्याभावाः उत्पद्यन्ते—"अहम् जातः, जीवामि, म्रियामि, संसारं भ्रमामि"। स्वस्वभावात् अन्यत् न चेतना न चैतन्यम्; यथा वायौ कम्पाभावेन गतिः नास्ति, तद्वत् कः किम् पश्यति? यदि दर्शनं अशक्यं, तदा यत् चेतनया दृश्यते, तत् रज्जुसर्पमायावत्; ज्ञाः तं अज्ञानभ्रमं इति जानन्ति। संसाररोगे, यः केवलं शुद्धज्ञानोपचार्यः, हे निष्पाप, किमर्थं मनःस्पन्दनमात्रे श्रमं करोति? सर्वं परित्यज्य, सर्ववासनारहितः स्थित्वा, तस्मिन् क्षणे मोक्षः—नात्र संशयः। यथा रज्जुसर्पमायया रज्जौ निःस्पन्देन क्षणेन सर्पमायां नश्यति, तद्वत् शुद्धज्ञानपरिणामेन संसारः विनश्यति। यत्र यत्र कामः उत्पद्यते, तत्र तत्र तं त्यक्त्वा दृढं स्थित्वा, मोक्षः निश्चितं प्राप्तः, हे प्रिय; किम् अत्र दुष्करम्? इत्येवम्, मनः, चेतना, जीवः, कर्म, जगत्, सर्वं एकाधारात् शिवात् उत्पन्नं, मायया विविधतां प्राप्नोति, तु तत्त्वतः एकमेव अस्ति।