सर्वं खल्विदं ब्रह्म—एवं परमार्थतत्त्वस्य रहस्यं श्रीवासिष्ठयोगवसिष्ठे निरूप्यते। एकदा, यदा चित्तं विकल्पाभिमुखं भवति, तदा तदेव अहङ्कारः, मनः, जीवः, चिन्ता, माया, प्रकृतिरिति नानानामभिः प्रसिद्धं भवति। तन्मनः विकल्पस्वभावात् पञ्चमहाभूतान् स्वस्वरूपेण कल्पयति; एवं स्थित्वा तद्रूपं प्राप्नोति, विकल्पात् च लयं गच्छति। यदा मनः पञ्चसूक्ष्मभूतस्वरूपं गृह्णाति, तदा स्फुलिङ्गवत् प्रकाशांशुभूतं भवति, यथा अजोऽम्भसि धूम्रतारा दृश्यते। मनः स्वविकल्पेन सूक्ष्मभूतकल्पनया प्रकाशस्फुलिङ्गरूपं गृह्णाति, शनैः शनैः स्वकम्पनात् बीजस्यान्कुरवत् विकसति। स प्रकाशस्फुलिङ्गः, यं 'हिरण्यगर्भः' इति कथ्यते, केवलविकल्पेनाण्डभावं प्राप्नोति; तस्मिन्नण्डे ब्रह्माभिव्यज्यते, यथा जले बुद्बुदः सञ्जायते। विकल्पबलात् केचन शीघ्रं देहादिरूपं गृह्णन्ति; स तु रूपभ्रमात् न स्वभावः, यथैव कामेन कल्पितं दिव्यधनम्। अन्येऽपि स्थावरभावं, केचन जङ्गमत्वं प्राप्नुवन्ति; केचन स्वेच्छया खं, वायुम्, आपः च स्वरूपानुसारं गृह्णन्ति। सृष्ट्यादौ, यः प्रथमो देहः, स जीवसङ्कल्पात् उत्पन्नः शनैः ब्रह्मपदं प्राप्य जगत्सृष्टिं करोति। स्वविकल्पस्वरूपः स्वयम्भूः यद् यद् इच्छति, तत् तत् साक्षात् सम्प्राप्तमिव पश्यति, स्वभावबलात्। चैतन्यस्वभावात् एव तस्य ब्रह्मत्वं, सर्वकारणं जातम्; ततः कर्म च प्रवर्तते, यत् संसारहेतुतया प्रतिष्ठितम्। मनः चैतन्यस्वभावात् उदेति, यथा जले फेनः; तदनन्तरं कर्मभिः बद्ध्यते, यथा मृदङ्गः तन्तुभिः। विकल्पः कर्मणः बीजम्, जीवः तस्यैव स्वरूपः; ततः कर्म, समुचितकाले, अकर्मपरम्परां जनयति। बीजं स्वाङ्कुरेण प्रथमं संवृत्य, स्वबीजभावमेव धारयति; ततः पल्लवपत्रफलमायया वैचित्र्यं प्राप्नोति। अन्येऽपि खे स्थिताः जीवाः एवंरूपं गृह्णन्ति; यदा जगत् पूर्वं उदेति, तदा ते भूताधिष्ठितं पदं प्राप्नुवन्ति। ततः स्वकर्मणः, यः जन्ममरणकारणं भवति, ते ऊर्ध्वं वा अधः वा गच्छन्ति; कर्मैव चैतन्यकम्पनं कथ्यते। चैतन्यकम्पनं कर्म भवति; तत् एव दैवम्, तत् एव मनः, तत् एव शुभाशुभादि; तस्मात् लोकाः ब्रह्माण्डानि च उत्पद्यन्ते, प्राणी च द्रुतं सञ्जायन्ते, यथा वृक्षात् कुसुमानि। एवं, मनः प्रथमं एवं जातम्; तस्य चिन्तनानन्दस्वभावः, यथारूपं तदवस्थानं लभते। सत्त्वासत्त्ववृद्धिहान्यनुसारेण, एषा सृष्टिः दृश्यते; सा सत्यम् असत्यम् इव, यथा गन्धर्वनगरं इच्छया दृश्यते। नैव भेदः अस्ति; द्वैतमद्वैतं कल्पनया एव; ब्रह्म, जीव, मनः, माया, कर्ता, कर्म, जगदिति दृष्टयः सर्वाः आभासमात्रम्। चेतन्यसलिलविलासेन, अनन्तेन, स्वात्मैव एकरसज्ञानसागररूपेण विस्तारं प्राप्नोति। अस्थिरत्वात् असत्यता, स्वानुभवात् सत्यता जायते; यथा स्वप्नः, एवं मनसि जगत् सन्नासत्त्वरूपम्। नायं सत्, नासत्; जाग्रन्मनसो भ्रमात् जायते, यथौषधसंयोगात् माया। दीर्घः स्वप्नः, यदा स्थैर्यं लभते, तदा 'संसारः' इति मनःशक्त्या कथ्यते; विपरीतदृष्ट्या वस्तुनिश्चयः व्यर्थः, यथा स्थाणुं पुरुषः भ्रमात् पश्यति। आत्मनः अदर्शनात्, मनः शोकं अनुभवति, आत्मैव मन इति; यथा बालः भूतदर्शनात् भयमास्ते, तथा स्वकल्पितभयैः क्लिश्यति। विषयाभिमुख्येन, मनः परमस्वरूपात् उदेति; तस्मात् जीवभावकल्पना; तस्मात् अहंभावः; तस्मात् पुनः मनः; मनसः इन्द्रियादयः; ततो देहादिभ्रमः। देहादिब्रह्मात्, स्वर्गनरकमोक्षबन्धनानि जायन्ते; बीजाङ्कुरवत्, देहसम्बन्धकर्मणः आद्यन्तः प्रतिष्ठितः। यथा चैतन्यात्मनः जीवस्य च न भेदः, तथा जीवस्य मनसः च; एवमेव देहकर्मणोः अपि न भेदः। कर्मैव देहः, देहः च मनः; तदेव अहंभावः, तदेव जीवः। स जीवः ईश्वररचितः आत्मा; एतत्सर्वं शिवात्, एकाधारात् उद्भूतम्। एवं, हे राम, परमार्थतः एकमेव वस्तु दृश्यते, यद्यपि नानात्वमिव प्रतिभाति; यथा एका दीपशिखा शतशः दीपान् प्रज्वालयति। यः आत्मानं यथार्थरूपेण, असत्यरूपेण पश्यति, मनसा विचिन्त्य, अहंभावरहितः सः न शोचति। शान्तचित्तस्य संसारः अपि शान्तः; यथा पादौ चर्मणा आवृत्य, पृथिवी अपि चर्ममयी इव दृश्यते। यथा कदलीपत्रे अन्यन्नास्ति, तथा माये विना लोकेषु किमपि नास्ति। मनः मोहविलासेन, बाल्ययौवनजरामरणस्वर्गनरकादि जनयति। एकात्मनि, अविभक्ते, बुद्बुदविलासे, मनः संसारशक्तिः सुरामदशक्तिवदस्ति। यथा नेत्रदोषात् द्विचन्द्रदर्शनं, तथा चैतन्ये ज्ञानेन स्पृष्टे, परात्मनि द्वैतदर्शनं भवति। यथा मद्यपः मद्यवेगेन वृक्षान् भ्रममिव पश्यति, तथा चैतन्ये क्षोभे जगन्नानात्वेन दृश्यते। यथा बालः क्रीडया भ्रमात् घटचक्रवत् जगत् भ्रममिव पश्यति, तथा चैतन्येन जगत् विषयत्वेन दृश्यते। यदा चैतन्यं द्वैतं पश्यति, तदा भेदाभेदमाया; यदा न पश्यति, तदा भेदाभेदौ न सन्ति। यद् यद् दृश्यते, तत् चैतन्याद् अन्यन्नास्ति; यदा पृथग्दर्शनं नास्ति, तदा चैतन्यवृत्तिः विश्राम्यति। एवं, हे राम, एकमेव परमार्थतत्त्वं, यद् सर्वं विश्वं कल्पनया विभाति, सर्वं शिवमयं, सर्वं चैतन्यमयं, नान्यदस्ति किञ्चन।