एतस्मादेव तत्त्वात् महान् शान्तिः उद्भवति, यस्य सारः चेतनता। तस्य स्वाभाविकः स्पन्दः 'जीवः' इति कथ्यते—स जीवः, जीवन्। तस्य चिदाकाशस्य परमदर्पणे, यः अनुभवस्वरूपः, तत्र असत्याः जगत्प्रपञ्चस्य शृङ्खलाः प्रतिबिम्बिताः भवन्ति। यद्वा ब्रह्मणः किंचित् प्रकाशः उदेति, निर्वातसागरस्य दीपस्य च, तं त्वं, हे राघव, जीवः इति जानीयात्। यदा शान्तिः निर्मलात् विस्तारात् निर्गच्छति, तदा यः स्वाभाविकः प्रकाशः मनः च गृहीत्वा दृश्यते—स चिदाकाशस्य जीवः इति, हे प्रिय। यथा चलनं वातस्य, तापः अग्नेः, शीतता हिमस्य, एवं जीवभावः आत्मनः। आत्मनः, यः चेतनास्वरूपः, मनसः आद्यं स्वाभाविकं स्वबोधं उद्भवति; तत् जीवः इति स्मृतम्। सा घनचेतना शनैः 'अहं' इति भावं गृह्णाति, यथा अग्नेः स्फुलिङ्गः इंधनसम्प्राप्त्या स्वदीप्तिं प्राप्नोति। यथा तारारम्भे व्योम्नि नीलिमा उदेति, तथा 'अहं अस्मि' इति भावः शून्ये जीवसत्त्वे प्रादुरभवति। जीवः कल्पनया वा घनत्वेन वा अहंकाररूपं गृह्णाति, यथा व्योम नीलिमां गृह्णाति। 'अहं' भावः देशकालविभागेन चिह्नितः; स देशे स्थित्वा चिन्तनस्य प्रभावेण स्पन्दति, यथा वातस्य चलनम्। स कल्पनावशात् अहंकारः, मनः, जीवः, चिन्ता, माया, प्रकृतिः इत्यादि विविधैः नामभिः प्रसिद्धः। यत् मनः, यत् कल्पनास्वरूपम्, तद् पञ्चसूक्ष्मभूतानि स्वरूपत्वेन कल्पयति; तेन तद् तदवस्थां प्राप्नोति, तस्मात् कल्पनात् लीयते। मनः पञ्चसूक्ष्मभूतस्वरूपं गृह्णाति, यथा क्षीणतारा अजन्मन्यां व्योम्नि दृश्यते। मनः कल्पनया सूक्ष्मभूतानां रूपं गृह्णाति, शनैः स्वस्पन्दनात् बीजवत् अंकुरवत् भवति। स प्रकाशकणः, 'अण्डम्' इति प्रसिद्धः, केवलकल्पनया अण्डावस्थां प्राप्नोति; तस्मिन्नेव ब्रह्मा प्रादुरभवति, यथा जलं बुल्बुलरूपं गृह्णाति। कल्पनाबलात् केचन शीघ्रं शरीरादिरूपं गृह्णन्ति; मोहात् उत्पन्नाः ताः रूपाः तेषां न स्वभावः, यथा कामेन कल्पितं दिव्यधनम्। केचन स्थावरावस्थां, केचन जङ्गमावस्थां प्राप्नुवन्ति; केचन स्वेच्छया व्योम, वायु, जलादिरूपं स्वस्वरूपानुसारं गृह्णन्ति। सृष्ट्यादौ जीवस्य संकल्पात् आद्यं शरीरम् उदेति, शनैः ब्रह्मस्थानं प्राप्य जगत् सृजति। स्वयम्भूः, कल्पनासारः, यद् यद् कल्पयति तत् तत् त्वरितं उद्भूतं पश्यति, स्वभावबलात्। चैतन्यस्वभावात् तस्य ब्रह्मत्वं उदेति, सर्वकारणम्; संसारचक्रे कर्म ततः निर्मीयते, कारणरूपेण स्थापितम्। मनः चैतन्यस्वभावात् उदेति, यथा फेनः जलात्; पश्चात् कर्मणः बन्धनं, यथा पाशैः डमरुः बद्धः। कल्पना कर्मणः बीजम्, जीवः तस्यैव स्वरूपः; कर्म ततः उद्भूतं, क्रमशः अकर्मशृङ्खलां उत्पादयति। बीजम् प्रथमम् स्वाङ्कुरेण आच्छादितम्, तदा अपि बीजस्वरूपं धारयति; पश्चात् पत्राङ्कुरफलमायया विविधत्वं गृह्णाति। अन्ये, व्योमस्थजीवाः, तद्रूपं गृह्णन्ति; यदा जगत् पूर्वं उदेति, तदा तद्भूतावस्थां प्राप्नुवन्ति। ततः स्वकर्मणा, यः जन्ममृत्युकारणं, ऊर्ध्वं वा अधः वा गच्छन्ति; कर्म चैतन्यस्पन्दनं इति कथ्यते। चैतन्यस्पन्दनम् एव कर्म; तदेव दैवम्, तदेव मनः, तदेव शुभाशुभादि; तस्मात् लोकाः, ब्रह्माण्डानि, जीवाः शीघ्रं उद्भवन्ति, यथा वृक्षात् पुष्पाणि। अतः मनः प्रथमं एवं उदेति; तद् चिन्तनानन्दस्वरूपम्, तदवस्थां प्राप्नोति। सत्त्वासत्त्वयोः वृद्धिहान्योर्यत् मनः यत् स्पन्दनं, तेन सृष्टिः दृश्यते; सा सत्यम्, असत्यम् च, यथा गन्धर्वनगरं इच्छानुसारं दृश्यते। भेदः नास्ति; द्वैतम् अद्वैतम् च कल्पितम्; ब्रह्म, जीव, मनः, माया, कर्ता, कर्म, जगत् इत्यादीनां दृष्टयः केवलम् आविर्भावः। चैतन्यजलस्य क्रीडास्पन्दनात्, अनन्तस्य, आत्मा एकः एव चेतनासागररूपेण विस्तारयति। अस्थिरतया असत्यता उदेति, स्वप्रत्ययात् सत्यम्; यथा स्वप्नः, तथा मनसि जगत् सत्त्वासत्त्वस्वरूपम्। इदं न सत्त्वम्, न असत्त्वम्; जाग्रन्मनसः भ्रान्त्या जातम्, यथा औषधिसंयोगात् माया। दीर्घः स्वप्नः, कालं प्राप्तः, मनः शक्त्या 'संसारः' इति कथ्यते; मिथ्याज्ञानात् वस्तुनिश्चितविश्वासः व्यर्थः, यथा स्तम्भं पुरुषः भ्रमात् पश्यति। स्वात्मानं न पश्यन् मनः शोकं करोति, यथा बालः भूतात् भयम् कल्पयति, स्वकल्पितभीतः दुःखं अनुभवति। वस्तुविषयाभिमुख्येन मनः अनिर्वचनीयसारात् उदेति; मनः जीवभावं जनयति। जीवभावात् 'अहं' भावः, अहंभावात् मनः, मनसः इन्द्रियादयः, तस्मात् देहादिभ्रमः। देहभ्रमात् स्वर्ग, नरक, मोक्ष, बन्धनं च उत्पद्यते; यथा बीजाङ्कुरयोः, देहसम्बन्धकर्मणः आद्यं वृद्धिं च प्राप्नोति। यथा चेतन्यसारस्य आत्मनः द्वैताभावः, तथा जीवस्य मनसः, तथा देहकर्मणोः। कर्म एव देहः, देहः मनः, तदेव 'अहं' भावः, तदेव जीवः। एष जीवः भगवता आकृतः आत्मा; सर्वम् शिवात्, एकात् आधारात् उद्भवति। एवं, हे राम, परमार्थः एकः एव, बहुधा दृश्यते; स बहुविधं इव प्रतीतिः, यथा एकदीपात् शतदीपाः प्रज्वलन्ति।