यदि कश्चित् प्राणस्य प्रवृत्तिम् निरुध्य विश्रान्तः तिष्ठति, तदेव परमं श्रेयः। किमु मुक्तस्य स्थितेः विशेषणं वक्तव्यम्? यत्र प्रयत्नस्य च आत्मनः च ऐक्यं परं श्रेयः, तत्र मोक्षः सर्वथा निष्क्रियता इति निर्दिष्टम्। महात्मनाम् एतेषां मध्ये यः किञ्चित् विचलनं, तेन केवलं दुःखमेव सम्पद्यते। यदि भाग्यं ब्रह्मस्वरूपत्वं लभते, तर्हि तस्मिन् परमशुद्धे अवस्थायां परमं प्राप्त्यर्थं किम् अवशिष्यते? एषु भाग्यादिषु महद्विभूतिषु ब्रह्मैव सर्वात्मना प्रकाशते, यथा जलं पृथिव्यां तृणलता-वृक्ष-गुल्मरूपेण व्याप्य तिष्ठति। यत्किञ्चित् शक्तिरूपं सर्वशक्तिमतः कस्यचित् प्रकारेण उदेति, सा तस्यैव स्वशक्तिः, स्वभावतः नानारूपेण प्रकटते। अयं सर्वव्यापी प्रभुः, परमात्मा, महेश्वरः, विशुद्धः, स्वानुभूतिस्वरूपः, अनाद्यन्तः च। तस्मात् परमसुखात्, यत् केवलं चैतन्यम्, प्रथमं जीवः उत्पद्यते; तस्मात् मनः, ततः जगत्। यत्र ब्रह्मणि, यत् स्वानुभवपरिमाणेन प्रतिष्ठितं विस्तारं च प्राप्तम्, तत्र जीवस्य स्थितिः कथं सम्भवति, यत्र द्वैतस्य अभावः? अस्मिन्नेव आत्मनि, यः अवास्तवः इति दृश्यते, तत्रैव विशालं ब्रह्म विस्तारं प्राप्तम्—महान् चैतन्यमयः भैरवरूपः, अक्षयः आनन्दः इति प्रसिद्धः। तस्य सारः, समः पूर्णः विशुद्धः चिह्नरहितः च, ज्ञातृभिः अपि निरूपयितुं अशक्यः; स एव शान्तः परः अवस्था। तस्मात् एव महान् शमः उदेति, यस्य स्वरूपं चैतन्यम्; तस्य स्वाभाविकं स्पन्दनं 'जीवः' इति कथ्यते। अस्मिन् परमदर्शे चैतन्यकाशे, यः अनुभवस्वरूपः, अत्र अवास्तवाः जगत्प्रपञ्चाः प्रतिबिम्बिताः। यद् किंचित् ब्रह्मणः मन्दतेजः उदेति, यथा निरवतरसागरः वा निरवातदीपः, तद् जीवः इति विद्धि, हे राघव। यदा शान्तिः विशुद्धे विस्तारात् विनश्यति, तदा यत् स्वाभाविकं तेजः मनोवृत्तिस्वरूपं च—स एव चैतन्यकाशस्य जीवः, प्रिय। यथा गतिः वातस्य, तापः वह्नेः, शैत्यं हिमस्य, तथा जीवत्वं आत्मनः। चैतन्यस्वरूपस्य आत्मनः प्रथमं स्वाभाविकं मनसः अनुभवनं जायते; स एव जीवः इति स्मृतः। स एव घनः अनुभवः शनैः 'अहं' इति भावं गृह्णाति, यथा अग्निस्फुलिङ्गः अधिकद्रव्यलाभेन स्वदीप्तिं लभते। यथा तारा-निर्माणे नभसि नीलिमा दृश्यते, तथा अस्मिन् शून्ये 'अहं अस्मि' इति कल्पना उदेति। जीवः अहंभावरूपं धारयति कल्पनया, वा स्वस्य घनत्वेन, यथा आकाशस्य नीलिमा दृश्यते। अहंभावः देशकालभेदेन चिह्नितः; देशे स्थित्वा, सः चिन्तावशात् कम्पते, यथा वातस्य गति। सः विकल्पाभिमुखः सन्, अहंकारः, मनः, जीवः, चिन्ता, माया, प्रकृतिः इति नानानामभिः प्रसिद्धः। यद् मनः विकल्पस्वरूपम्, तत् तत्त्वानि आत्मरूपेण कल्पयति; तेन एव तदवस्थां लभते, तस्मात् विकल्पात् लयं प्राप्नोति। मनः पञ्चसूक्ष्मभूतस्वरूपं गृहीत्वा, प्रकाशकणवत् भवति, यथा क्षुद्रतारा अजायमान आकाशे प्रकाशते। मनः, सूक्ष्मभूतकल्पनया, शनैः स्वस्पन्दनात् बीजवत् भवति, यथा अङ्कुरः। सः प्रकाशकणः, 'ब्रह्माण्डः' इति ख्यातः, केवलकल्पनया अण्डरूपं प्राप्नोति; तत्र ब्रह्मा उदेति, यथा जलं बुद्बुदरूपेण दृश्यते। कल्पनाबलात् केचन शीघ्रं देहरूपं वा अन्यद्रूपं गृह्णन्ति; मोहात् उत्पन्नानि तानि रूपाणि न स्वस्वरूपम्, यथा कामेन देवधनं कल्प्यते। केचन स्थावरत्वम्, केचन जङ्गमत्वम् आप्नुवन्ति; केचन स्वेच्छया आकाश-वायु-जलादिरूपं स्वजात्या गृह्णन्ति। सृष्ट्यादौ, आद्यं शरीरं, जीवसंकल्पात् उद्भूतं, शनैः ब्रह्मस्थानं प्राप्य, सृष्टिं करोति। स्वयम्भूः, यः कल्पनास्वरूपः, यत् यद् इच्छति तत् तत् त्वरितं पश्यति, स्वभावबलात्। चैतन्यस्वभावात् तस्य स्वकीयः ब्रह्मभावः, सर्वकारणः, जायते; संसारचक्रे कर्म ततः कर्तृरूपेण कारणत्वेन प्रतिष्ठते। मनः चैतन्यस्वभावात् उदेति, यथा फेनः जलात्; ततः अनन्तरं कर्मणि बद्ध्यते, यथा डमरुः सूत्रैः। कल्पना एव कर्मणः बीजम्, जीवः तस्यैव स्वरूपः; ततः कर्म सम्यक् कालेन उद्भूय, निष्क्रियां क्रमशः जनयति। बीजम्, स्वेन अङ्कुरेण आवृतम्, स्वबीजरूपं धारयति; अनन्तरं पत्र-प्ररोह-फलाद्यभ्रमणया वैचित्र्यं लभते। अन्ये, ये खगजीवाः, तद्रूपं एव गृह्णन्ति; यदा जगत् पूर्वं उदेति, तदा तत्त्वाधारिताम् अवस्थां प्राप्नुवन्ति। तदा स्वकर्मणा, यानि जन्ममरणकारणानि, ऊर्ध्वं वा अधः वा गच्छन्ति; कर्म चैतन्यस्य स्पन्दनम् इति कथ्यते। चैतन्यस्पन्दनं कर्म भवति; तदेव दैवम्, तदेव मनः, तदेव शुभाशुभादि; अतः लोकाः विश्वानि च उत्पद्यन्ते, प्राणिनः शीघ्रं जायन्ते, यथा वृक्षात् पुष्पाणि। एतेन हेतुनैव मनः प्रथमं एवं जायते; तद् चिन्तन-भोगस्वरूपं, स्वतुल्यां अवस्थां लभते। सत्त्वासत्त्वयोः वृद्धिक्षययोः चापल्यानुसारं, एषा सृष्टिः दृश्यते; सा सत्-असत् रूपेण प्रकाशते, यथा गन्धर्वनगरं इच्छया दृश्यते। न कोऽपि भेदः अस्ति; द्वैतं अद्वैतं वा केवलं कल्पितम्; ब्रह्म, जीव, मनः, माया, कर्ता, कर्म, जगत् इति यः दृष्टिः, सा केवलं आभासमात्रम्। चैतन्यजलराशेः लीलया, अनन्ते विस्तीर्णे, आत्मैव एकमेव चैतन्यमयनदीरूपेण विस्तारं प्राप्नोति।