यदा तृष्णा तृप्तापि स्यात्, तदा अपि दुर्गममार्गेषु अग्रे धावति, फलं चिन्तयन्ती। सा चिरकालं एकस्मिन्नेव स्थाने न तिष्ठति—असावन्यया वानरवत् चञ्चला तृष्णा। एकं कृत्वा, अन्यत्र गच्छति; सर्वं च अस्याः व्यवहारः अव्यवस्थितः। तृष्णा निरन्तरं प्रयत्नं करोति, यथा कापि दिव्यशक्त्या प्रेर्यते इव। क्षणमेकं अधः पतति, क्षणमेकं आकाशमुत्पतति, क्षणमेकं दिशां कान्तारेषु विचरति—हृदयपङ्कजस्य मधुपः इव तृष्णा सदा आकर्षिता। संसारदोषेषु सर्वेषु, केवलं तृष्णैव दीर्घकालदुःखस्य कारणम्; राजगृहे अपि वसन्तः तया दृढबन्धनेन बद्धाः भवन्ति। सा मूढतां ददाति, यथार्थदर्शनस्य परमावरोधः; तृष्णा मेघमालिका इव, मोहधूम्रैः घनैः आवृता। संसारव्यवहारेषु सर्वेषु प्राणिषु, तृष्णैव मनसो मलानां सूत्ररूपा—बन्धनपाशः। तृष्णा नानावर्णा, गुणरहिताऽतीव दीर्घा, मलनिलया; शून्या, शून्ये स्थित्वा, इन्द्रधनुषः स्वरूपवती। सा शरद्बाधायां पक्तानां पुण्यानां वज्ररूपा, श्रीपद्मस्य हिमरश्मिः, तमसां दीर्घरात्रिः। एषा संसारनाटके नटी, शरीरपञ्जरे विहङ्गः, मनोवनस्य मृगः, रतिरागवीणावादिनी। क्रियासमुद्रस्य तरङ्गः, मोहगजस्य शृङ्खला, मार्गे वटवृक्षः, शोककैरवस्य चन्द्रिका। सा एव जरामरणदुःखानां रत्नपेटिका; सदा मदोन्मत्ता, व्याधिक्लेशेषु क्रीडतीव। क्षणमेकं विशुद्धा प्रकाशमाना, क्षणमेकं तमसः पटलवत्; तृष्णा गगनमार्गवत्, क्षणमेकं तुहिनधूम्रवती। शान्त्यर्थं चेष्टानिवृत्त्यर्थं च तृष्णा त्यज्यताम्; सा घनतमसा कृष्णा, भूतानां निवारणाय इव। यावत् तृष्णारोगेण संसारः धावति, तावत् मोहितः, मूकः, विक्षिप्तचित्तः भवति। तृष्णाचिन्तायाः परित्यागे संसारः दुःखं त्यजति; चिन्तारोगस्य मन्त्रः चिन्तात्याग एव इति प्रसिद्धम्। तृष्णा लाभसंशयेन तृणपाषाणकाष्ठादीन् ग्राहयति, जलाशये मत्स्यवत् अन्तरङ्गे स्पन्दते। तृष्णारोगः शरीरमुपजायमानः शीघ्रं महापुरुषमपि विवस्त्रतां नयति, यथा सूर्यरश्मयः पद्मं विकाशयन्ति। तृष्णा वेणुवल्ल्यिव—अन्तः शून्या, बहिर्व्याप्तग्रन्थिः, दीर्घा, अङ्कुरकण्टकिनि, मुक्ताफलैः भूषिता इव दृश्यते। अहो आश्चर्यम्! ये महाबुद्धयः, ते अपि निर्मलविवेकखड्गेन तृष्णां छिनत्ति, या छेदने सुदुष्करा। हे ब्रह्मन्! न खड्गस्य धाराः, न वज्राः, न दग्धलोहकणाः, तादृशं तीक्ष्णं तृष्णारूपं हृदयस्थितं। तृष्णा दीपशिखेव—शिखा कृष्णधूम्रा, शरीरं दीर्घं तैलयुक्तम्, प्रकाशवती, स्पर्शे दहन्ती। मन्दारुहसमधिरूढोऽपि धीरः, महावीरः, स्थिरपुरुषः अपि—तृष्णैव तं क्षणेन तृणवत् करोति। तृष्णा विंध्यमहावनवत्—विस्तीर्णा, घना, भीषणा, घनरजःसमूहयुक्ता, गाढतमसतुषारपूर्णा। सा तु सर्वेषां पुरतः स्थित्वाऽपि, सर्वेषु लोकेषु अनुभूयमाना, दुर्ज्ञेया; सा क्षीरसमुद्रपृष्ठे तरङ्गमालावत् चञ्चला, मधुरा, शक्तियुक्ता इव दृश्यते। इदं शरीरं अन्तः स्निग्धं, सूक्ष्मरचनायुक्तं, विकारशीलं, दुःखपूर्णं, संसारमण्डले चञ्चलतया गच्छति, केवलं दुःखस्य कारणम्। अज्ञानमपि, ज्ञातृत्वमिव दृश्यते, मिथ्याऽहंकृतिः; तर्केण, इदं शुभं वा अशुभं वा इति मन्यते, न जडं, न चैतन्यम्। जडचैतन्ययोः मध्ये, चपलाशायुक्तं, न विवेकी, न मूढः, केवलं मोहं उत्पादयति। अल्पं सुखं, अल्पं दुःखं अनुभवति; शरीराद् अन्यत् दीनतरं नास्ति—हीनं, गुणरहितम्। आगमनगमननित्यं, दन्तकेशादिभिः भूषितम्, प्रतिक्षणं विकसत्पुष्पस्मितेन विभूषितम्। शाखावत् बाहवः, अस्थिपादपैः सुस्थिराः, शिरः महाफलं, ग्रीवापीठे स्थितम्, नेत्रे भ्रमरसमूहवत्। हस्तपादौ कोमलाङ्कुरौ, नाड्यः रक्तरसप्रवाहाः, गुल्फयुक्तं, कर्मपक्षिप्रवेशनिलयम्। अस्य शरीरवृक्षस्य छायायां जीवजनाः विश्राम्यन्ति; कस्य इदं स्वम्, कस्य परम्? कः अत्र स्वजनः, कः वा परजनः? शरीरं पुनः पुनः भारवाहनाय गृहीत्वा, कः आत्मत्वेन स्वीकरोति? यथा नौकां वा लतान् वा आत्मा न मन्यते। शून्ये वने शरीराख्ये, विवरपङ्क्तिपूर्णे, केशवृक्षसमूहयुक्ते, कः विश्वासः स्यात्? त्वग्नरास्थिसूत्रैः दृढवस्त्रे शरीररूपे निर्मिते, अहं तत्र न स्थास्यामि, यथा मार्जारः शब्दसमूहे। मनोवानरः संसारवनवर्धितः, चिन्ताकदम्बाकृतिः, दीर्घशोककृमिणा विद्धः। शरीरं तृष्णासर्पस्य गृहम्, क्रोधकाकस्य निकेतनम्; अस्य हासः पुष्पं, वृक्षः शोभनः, पुण्यपापमहाफलवती। स्थूलोऽस्य काण्डः, बाहुजालं शोभनं, हस्तपुष्पसमूहवत्, सर्वाङ्गानि कोमलाङ्कुराणि वातेन चलन्ति। इन्द्रियपक्षिसमूहैः धार्यते, सुगुल्फम्, स्निग्धोन्नतत्वक्, स्वसरोवरछायया भूषितम्, कामयात्रिकनिलयम्। शिरसि दीर्घतृणगुच्छं वर्धते, अन्तराले अहङ्कारजराजरगृध्रस्य कूजः। एवं तृष्णायाः च शरीरस्य च स्वरूपं, संसारदुःखस्य कारणं, मोहस्य वन्द्यं चित्रं च यथावत् उपवर्णितम्।