श्रीरामः भगवतः वसिष्ठस्य समीपे उपविश्य, भाग्यपुरुषार्थयोः स्वरूपनिश्चित्यर्थं पृच्छति स्म। वसिष्ठः स्नेहेन रामं प्रति उवाच—हे राम, मनुष्यस्य च पुरुषार्थस्य च एव क्रियाच जीवितं च तुल्यस्वभावे स्तः; यथा भाग्यं तथा पुरुषार्थः, उभयोरपि ऐक्यं विद्यते। भाग्यस्य निश्चयः एवं विधः—"मया उक्तं यत् पुरुषार्थं, तत् त्वया धार्यम्," इति भाग्यं तिष्ठति। यः भाग्ये समर्पितचित्तः, "दैवमेव मां पोषयिष्यति" इति चिन्तयन्, निष्क्रियः मौनं च आचरति, स भाग्यस्यैव निश्चयः। अपि च, यः पुरुषः प्रयत्नेन सुखानि सम्पाद्य भुङ्क्ते—राज्यादि मोक्षपर्यन्तानि—एषः अपि भाग्यस्यैव निश्चयः। कल्पितोपायैः अपि संसारात् मोक्षः न लभ्यते; शरीरधारिणां विषये एषः भाग्यस्य निश्चयः। एतत् भाग्यं न बुद्धिं, न क्रियाम्, न विकारं, न रूपं चास्ति; स्वस्वरूपनिष्ठया एव अयं व्यवस्था तिष्ठति। "एवं भविष्यति, एवमेव" इति या अवस्था, तां रुद्रादीनामपि बुद्धयः न अतिवर्तन्ते। प्रयत्नः न परित्यज्यः; विवेकिनः तस्मिन् एव विश्वसन्ति, यतः भाग्यं प्रयत्नरूपेण एव नियन्त्र्यते। भाग्यं तु निष्क्रियता, सृष्टौ तु प्रयत्नः; प्रयत्नरहितं भाग्यं निष्फलम्, प्रयत्नसारं तु फलदं भवति। यः भाग्येन निष्क्रियः, मूकत्वेन च प्रयत्नाभावेन स्थितः, तस्य प्राणगति: कुत्र गच्छेत्? यदि प्राणवृत्तिं निगृह्य शान्तः भवेत्, तदुत्तमम्; मोक्षप्राप्तस्य किमधिकं वाच्यम्? परमं श्रेयः प्रयत्नात्मैक्यम्, मोक्षः तु सर्वथा निष्क्रियता; महात्मनां तयोः मध्ये यद्विलयः, तद् दुःखमेव। यदि दैवं ब्रह्मस्वरूपं भवति, तर्हि तस्य परमविशुद्धे अवस्थायां परमपुरुषार्थः प्राप्तः एव। एषां भाग्यादीनां महद्विलासेन ब्रह्मैव सर्वात्मना प्रकाशते, यथा जलं पृथिव्याम्, तृणलतावृक्षादिषु व्याप्य तिष्ठति। यत् किंचित् शक्ति: सर्वशक्तेः केनापि प्रकारेण उदेत्, सा तस्यैव स्वशक्ति:; सा स्वभावेन नानारूपेण प्रकटते। अयं सर्वव्यापी ईश्वरः, परात्मा, महेश्वरः, शुद्धः, स्वानुभूतिसुखस्वरूपः, अनाद्यन्तः च। तस्मात् एव परमसुखात्, यः शुद्धचैतन्यमात्रं, जीवः प्रथमं जायते; तस्मात् मनः, तस्मात् जगत्। एतस्मिन् ब्रह्मणि, यत् स्वानुभूतिमानं विस्तारं च प्राप्नोति, तत्र जीवस्य अस्तित्वं कथं स्यात्, यत्र द्वैतं नास्ति? अस्य आत्मनः, यः मिथ्याभासः, तत्र एतद्विस्तृतं महद् ब्रह्म तिष्ठति—महाचैतन्यरूपं, भैरवरूपं, अक्षयसुखाख्यं। तस्य सारः समः, पूर्णः, शुद्धः, निरुपलक्ष्यः, ज्ञातृभिः अपि निरुपणातीतः; स एव शान्तः परमः पदम्। तस्मादेव महाशान्तिः जायते, यस्य सारः चैतन्यम्; तस्य स्वाभाविकस्पन्दनं "जीवः" इति कथ्यते। एतस्मिन् परमदर्शचिदाकाशे, यः अनुभवस्वरूपः, असत्यजगदाविर्भावाः प्रतिबिम्बन्ति। यद् किंचित् प्रभा ब्रह्मणः उदेति, वातरहितसागरवत्, वातरहितदीपवत्—तं जीवमिति विद्धि, हे राघव। यदा शान्तिः निर्मलात् विस्तारात् निवर्तते, तदा या स्वाभाविकः प्रकाशः, मनोवृत्तिरूपः—स एव चिदाकाशजीवः, हे प्रिय। यथा गतिर्वातस्य, तापोऽग्नेः, हिमस्य शैत्यं च, तथा जीवभावः आत्मनः। चैतन्यात्मनः, यः प्रथमः मनः, स्वाभाविकः आत्मज्ञानः, स एव जीवः स्मृतः। स एव घनः चैतन्यः शनैः "अहं" इति भावं गृह्णाति, यथा अग्निस्फुलिङ्गः अधिकदर्भसम्प्राप्त्या स्वदीप्तिं लभते। यथा तारा उत्पत्तौ नीलिमा आकाशे दृश्यते, तथा "अहं अस्मि" इति भावः अस्मिन् शून्ये उत्पद्यते। जीवः कल्पनया वा स्वघनत्वेन वा अहंकाररूपं गृह्णाति, यथा आकाशे नीलिमा दृश्यते। "अहं" इति भावः देशकालभेदैः चिह्नितः; देशे स्थितः, चिन्तास्पन्दनेन कम्पते, यथा वातस्य गति:। कल्पनास्पदत्वेन स एव अहंकारः, मनः, जीवः, चिन्ता, माया, प्रकृतिः इत्यादिभिः नामभिः प्रसिद्धः। यत् मनः, कल्पनारूपं, तदेव तत्त्वानि स्वस्वरूपेण कल्पयति; तेन तं भावं प्राप्नोति, तस्मात् कल्पनात् तत्रैव लीयते। मनः पञ्चसूक्ष्मभूतस्वरूपं गृह्णाति, तदा प्रकाशकणवत् भवति, यथा नूतनतारे अजाताकाशे प्रभा दृश्यते। मनः सूक्ष्मभूतकल्पनया प्रकाशकणभावं प्राप्नोति; शनैः स्वस्पन्दनात् बीजवत् विकसति। सः प्रकाशकणः, "अण्ड" इति कथ्यते, कल्पनया एव अण्डभावं प्राप्नोति; तत्र ब्रह्मा प्रादुरभवत्, यथा जलं बुद्बुदरूपं गृह्णाति। कल्पनाबलेन केचन शीघ्रं देहारूपादीनि गृह्णन्ति; मोहात् एते रूपाणि स्वभावतो न सन्ति, यथा कामेन कल्पितं दिव्यधनम्। केचित् स्थावरभावं, केचित् जङ्गमत्वं, केचित् स्वेच्छया आकाशवाय्वादिरूपाणि गृह्णन्ति, स्वस्वभावेन। सृष्ट्यादौ, यद् आद्यं शरीरं, जीवसंकल्पात् उद्भूतं, शनैः ब्रह्मपदं प्राप्य, जगत् सृजति। स्वयम्भूः, यः कल्पनासारः, यत् यद् स कल्पयति, तत् तत् तस्य स्वभावबलात् सञ्जातमेव दृश्यते। चैतन्यस्वभावात् तस्य स्वं ब्रह्मत्वं जायते, सर्वकारणं; संसारचक्रे कर्म ततः कल्प्यते, कारणरूपेण स्थाप्यते। एवं, हे राम, भाग्यस्य पुरुषार्थस्य च स्वरूपं, तेषां ऐक्यं, चैतन्यस्यैव विविधाविर्भावः, आत्मस्वरूपस्य विस्तारः, जगज्जननं च, एतेषु शास्त्रवाक्येषु सुस्पष्टं प्रतिपादितम्।