शृणु, राम, यथा सर्वस्य जगतः प्रवाहः ब्रह्मणः स्वरूपे स्थितः। यः ब्रह्म, स एव सृष्टौ कल्पे कल्पे तृणरूपेण, लोकरूपेण, दैत्यरूपेण, देवतारूपेण, सर्परूपेण, पर्वतरूपेण वा नानाविधं स्वरूपं धारयति। कदाचित् चैतन्यगगने किञ्चिदाश्चर्यरूपं ब्रह्मणः स्वरूपविचलनं कल्प्यते, अन्यथा तु नियम एव न परिवर्तते। ब्रह्मादयः प्राज्ञाः, येषां तत्त्वं न ज्ञायत इति चिन्तयन्तः, तमेव नियमं जगदुत्पत्तिरिति व्यवस्यन्ति, यतोऽस्य प्रसरणं दृश्यते। अचलमपि चलदिव दृश्यते, ब्रह्मणि प्रतिष्ठितं सत्; न तस्यादिरस्ति, न मध्ये, न च अन्ते—शास्त्रं खे वृक्ष इव तिष्ठति। यथा शिलायां रेखाः लिखिताः सन्ति, तथा भाग्यनियता सृष्टिः आत्मनि एव स्थित्वा, बोधब्रह्म खे शिक्षां ददाति इव दृश्यते। यथा देहे चैतन्यस्वभावेन अङ्गानि स्पृश्यन्ते, तथैव ब्रह्मा भगवत् ब्रह्मणः प्रमुखभागः भाग्यस्य चान्येषां च। एषा भाग्यशक्तिः 'दैवी' इति निर्दिश्यते, या सर्वेषु कालेषु वस्तुषु व्याप्य वर्तमानं शुद्धचैतन्यरूपेण तिष्ठति। भाग्यस्यैव भावना—'इदं वस्तु कम्पिष्यते, भोक्ता वा भविष्यति, एवं भवतु, अन्यथा न भवितव्यम्'—इति। अनेनैव पुरुषस्य, तृणस्य, गुल्मस्य, सर्वस्यैव गमनं, अनेनैव सर्वभूतानां, जगतः, कालस्य, क्रियायाश्च उत्पत्तिः। अनेन पुरुषस्य च अस्य च अस्तित्वं दृश्यते; तयोः विनिर्गमे तदेकत्वं ज्ञायते। पुरुषेण च पुरुषार्थेन च क्रियाऽस्तित्वयोस्तुल्यत्वं दृश्यते; एवं भाग्यं तथा पुरुषार्थोऽपि। हे राम, भाग्यस्य पुरुषार्थस्य च निर्णयं मम पृष्टव्यं; भाग्यं तावत् 'मया उक्तं पुरुषार्थं धारयितव्यं' इति स्थितम्। यः भाग्ये निष्ठां कृत्वा 'भाग्येन मां पोषयिष्यति' इति मन्यते, स निष्क्रियः शान्तश्च भवति—एष भाग्यस्य निश्चितिः। यः पुरुषः प्रयत्नेन सुखानि सञ्चिनोति, तानि भोक्ते, राज्याद् मोक्षपर्यन्तानि, एषापि भाग्यनिश्चितिः। कल्पितोपायदपि संसारात् मोक्षो न सिध्यति; देहिनां भ्रममाणानां भाग्यनिश्चितिरियं। न तस्य बुद्धिः, न क्रिया, न विकारः, न रूपम्; स एव स्वभावेन स्थितः, व्यवस्थितिरूपेण तिष्ठति। 'एवं भवितव्यमेव'—इति स्थितिः रुद्रादीनामपि बुद्धिभिः अतिक्रान्तुं न शक्या। प्रयत्नो न परित्याज्यः, प्राज्ञाः तस्मिन्नेव विश्रान्ताः; भाग्यं हि प्रयत्नरूपेणैव विनियुज्यते। भाग्यं तावत् अप्रयत्नः, सृष्टौ तु प्रयत्नः; प्रयत्नरहितं भाग्यं निष्फलं, प्रयत्नसारं तु सुफलदं। यः पुरुषः भाग्यकारणात् निष्क्रियः, मौनप्रयत्नाभावात्, तस्य प्राणगमनं कुत्र? यदि प्राणवृत्तिं निरोध्य स्थिरो भवति, स उत्तमः; मुक्तस्य किं वदामः? प्रयत्नात्मैक्यं परं श्रेयः, मोक्षः परमं नैष्कर्म्यम्; तयोः मध्ये विचालः महताम् दुःखहेतुः। यदि भाग्यं ब्रह्मस्वरूपं परिवर्तते, तर्हि तस्मिन्परिशुद्धे अवस्थायां परमपुरुषार्थः सिध्यति। भाग्याद्युपलम्भैः ब्रह्मैव सर्वात्मना प्रकाशते, यथा जलं पृथिव्याम्, तृणलतानां वृक्षगुल्मरूपेण तिष्ठति। यत्किञ्चिदपि शक्तिरुत्पद्यते सर्वशक्तिमतः, सा स्वशक्तिरेव, स्वाभाविकरूपेण नानारूपेण संप्रकाशते। अयं सर्वव्यापी प्रभुः, परात्मा, महेश्वरः, शुद्धः, स्वानुभूतिस्वरूपः, अनादिनिधनः। तस्मात् परमसुखात्, शुद्धचैतन्यरूपात्, आत्मा प्रथमं जायते; तस्मात् मनः, तस्मात् जगत्। अस्य ब्रह्मणः, स्वानुभवमात्रेण प्रतिष्ठितस्य, विस्तारस्य च, द्वैताभावात् आत्मा कथं स्यात्? अस्यैव आत्मनि, या अवस्तुतया दृश्यते, तत्रैव महद् ब्रह्म विस्तीर्णं, चैतन्यरूपं, भैरवरूपं, अक्षयानन्दाख्यं तिष्ठति। तस्य सारः समः, पूर्णः, शुद्धः, अलिङ्गः, अपि च वर्णनीयः नास्ति, अपि ज्ञातृभ्यः; एष शान्तिः, परमा अवस्था। तस्मादेव महान् शम उत्पद्यते, यस्य चैतन्यं स्वरूपम्; तस्यैव स्वाभाविक-स्फुरणं 'जीव' इति कथ्यते। अस्मिन् चैतन्यगगनदर्पणे, अनुभवरूपे, एते अवास्तवाः जगद्भासास् प्रतिबिम्बन्ते। यत्किञ्चिदपि तेजः ब्रह्मणः उदेति, अनिलरहितसागरवत्, वायुवर्जितदीपवत्—तत् जीव इति विद्धि, हे राघव। यदा शान्तिः स्वच्छात् गगनात् वियति गच्छति, तदा या स्वाभाविकस्पन्दना मनःप्रत्ययात्मिका, सा जीवः चैतन्यगगनस्य। यथा गत्यनिलस्य, उष्णं वह्नेः, शैत्यं हिमस्य, तथा जीवभावः आत्मनः। चैतन्यस्वरूपस्य आत्मनः, मनसः आद्यं स्वस्मृतिः स्वाभाविकतया जायते; सा जीव इति स्मर्यते। सा घनचेतना शनैः 'अहं' इति भावं गृह्णाति, यथा अग्निशिखा, अधिकद्रव्यसम्भारात्, स्वदीप्तिं प्राप्नोति। यथा तारासृष्टौ व्योम्नि नीलिमा दृश्यते, तथा अस्य शून्यस्य 'अहं अस्मि' इति भावो जायते। आत्मा कल्पनया, वा स्वयम् घनत्वेन, अहंभावं गृह्णाति, यथा व्योम नीलिमां गृह्णाति। अहंभावः देशकालविभागैः लक्षितः; देशे स्थित्वा, चिन्तास्पन्दनवशेन कम्पते, यथा वातस्य गमनम्। एवं, हे राम, ब्रह्मणः सृष्ट्युपवर्णनं, भाग्यस्य पुरुषार्थस्य च रहस्यं, आत्मनः चैतन्यरूपस्य जीवभावस्य च प्रकृतिः, शुद्धया कथया प्रतिपादिता।