सर्वेषु अपि तेषु, अणवः अणुषु च, स एव अन्तःस्थितः माया-स्वभावः दृश्यते—‘एषा अनन्ता एव’ इति आविर्भावेन प्रकाशमानः। एते परमार्थतत्त्वानि शान्तानि, अनुवंशक्रमेण सृष्टिसरणिं वहन्ति, यथा जलस्य अन्तराले अनिर्वचनीय-स्रोतः प्रवहति। अत्र यत् सृष्टेः तेजः, तदपि मिथ्या-स्वरूपत्वात्, अस्मिन् विशालसागरे सन्चरति, यथा नदी तटस्थवृक्षात् पतितानि पुष्पाणि वितरति। स्वप्न-नगरे, मायया निर्मिते नगरे, आख्यायिकायाम् दृश्ये नगरे, मेघाचले इव, एषा अनुभूतिसृष्टिः असत्यरूपा दृश्यते, केवलं चिन्तारूपवत्। एवं सम्यग्विचारेण, यदा एकत्वं यथार्थतया अनुभूयते, अविभक्तात्मनः ज्ञानस्य प्राप्तौ, हे ज्ञानिनां श्रेष्ठ, सर्वं ज्ञायत इति। सत्यमेव, तत्त्ववितामपि किमर्थं देहाः अत्र स्थायिनः? यथा दैवेन हृताः इव—किं तु अत्र कः दैवः स्यात्? अत्र हि दैवी व्यवस्था अस्ति, यः चैतन्यशक्तिस्पर्शरूपेण प्रकटते; स एव एकः तत्त्वतः अवश्यं भाव्यः, कल्पितेषु लोकेषु सर्वत्र व्याप्य स्थितः। आद्यसृष्टौ, एषा व्यवस्था अनन्तप्रकाराणां भूतानां प्रवृत्तिं जनयति; अतः सदा एव, यथावत् प्रवृत्तिः नित्या स्थिता। सा महत्सत्त्वम् इति उच्यते, महाचैतन्यमिति स्मर्यते, महाशक्तिरिति ज्ञायते, महादृष्टिरिति मन्यते। सा एव महाकर्म इति कथ्यते, महोत्पत्तिः इति श्रूयते, महास्पन्दनरूपेण प्रतिष्ठिता, महात्मैक्यमिति निगद्यते। तस्याः सत्त्वं तृणरूपेण, लोकरूपेण, दानवरूपेण, देवतरूपेण, नागरूपेण, पर्वतरूपेण च, सर्वेषु सृष्टिचक्रेषु प्रवर्तते। कदाचित् ब्रह्मणः सारभेदः कल्प्यते—चित्स्पन्दे किञ्चित् अद्भुतम् इव—अन्यथा तु व्यवस्था न विचलति। ब्रह्मादिभिः, येषां स्वरूपम् अज्ञातम्, तेषां बोधार्थं, एषा व्यवस्था एव सृष्टिः इति कथ्यते, विस्तारात्। अचलम् अपि चलति इति दृश्यते, ब्रह्मण्यां श्रेष्ठव्यवस्थायाम् स्थितम्; अनादि-मध्य-अन्तरहितं शास्त्रं आकाशे वृक्ष इव। यथा शिलायाम् रेखाः लिप्ताः, एवं सृष्टिः दैवाधीनता आत्मनि स्थित्वा, बोधितब्रह्म आकाशमिव उपदिशति। यथा अङ्गानि अङ्गांश्च देहे चैतन्यस्वभावेन स्पृशन्ति, तथा ब्रह्मा पद्मसम्भवः दैवस्य मुख्याङ्गं च सहचरीणां च। एषा दैवीति कथ्यते—सा सर्वेषु कालेषु वस्तुषु व्याप्य स्थित्वा, सर्वं व्याप्य, विशुद्धचैतन्यारूपेण तिष्ठति। दैवस्य कल्पना—‘इदं वस्तुरूपेण स्पन्दिष्यति, वा भोक्तृभावं गमिष्यति; एष एव, एष एव, निवारणीयः’ इति। एषा एव पुरुषस्य, तृणस्य, गुल्मस्य, सर्वस्य च गति; एषा एव सर्वभूतानां, जगतः, कालस्य, कर्मणः च उत्पत्तिः। अनेनैव, पुरुषस्य अस्तित्वं च, अस्य च अस्तित्वं दृश्यते; तयोः गमनसमये, एकत्वं एव ज्ञायते। पुरुषेण च पुरुषत्वेन एव, कर्म च सत्त्वं च, तयोः तद्रूपत्वं; अतः दैवम् एवम्, तथा दैव-पुरुषत्वम्। माम् एव त्वं पृच्छितुम् अर्हसि, हे राम, दैव-पुरुषार्थयोः निर्णयम्; दैवम् तिष्ठति—‘मया उक्तं पुरुषार्थं त्वं धारय’ इति। दैवसमाश्रितः, ‘दैवेन मां पोषयिष्यति’ इति चिन्तयन्, निष्क्रियः, मौनी च भवति; एषा दैवस्य निश्चितिः। यदा पुरुषः यत्नेन भोगान् उपार्जयति, तान् उपभुङ्क्ते च—राज्यादि मोक्षान्तं—एषा अपि दैवस्य निश्चितिः। संसारात् मोक्षः कल्पितोपायेन अपि न सिध्यति; देहयुक्तानां चञ्चलानां, एषा दैवस्य निश्चितिः। न अस्या बुद्धिः, न कर्म, न विकारः, न रूपम्; सा केवलं स्वभावेन व्यवस्थिताः व्यवस्था इव तिष्ठति। एषा स्थिति—‘एवम् एव, एवम् एव भविष्यति’—रुद्रादीनां बुद्धिभिः अपि अतिक्रान्तुं न शक्यते। यत्नः न परित्याज्यः; प्राज्ञाः तमेव आश्रयन्ति, यतः दैवम् अपि यत्नरूपेण एव नियन्त्र्यते। दैवम् खलु अकर्म, सृष्टौ तु कर्म; यत्नरहितं दैवम् निष्फलम्, यत्नमयम् तु सफलम्। यः दैवात् निष्क्रियः, मौन्यभावात् अयत्नवान्, तस्य प्राणगमनं कुत्र? यदि प्राणक्रियायाः निग्रहात्, यः विश्रान्तः तिष्ठति, स एव उत्तमः; मुक्तस्य किम् अधिकम् उक्तव्यम्? श्रेयः यत्नात्मैक्यं, मोक्षः तु परम निष्क्रियता; महात्मनाम्, एतयोः मध्ये चलनं दुःखाय एव। यदि दैवम् ब्रह्मस्वरूपत्वं प्राप्नोति, तर्हि तस्मिन् परमशुद्धे दशायाम्, परमानन्दः एव सिध्यति। एतेषु महादैवप्रदर्शनेषु च, ब्रह्मैव सर्वात्मना प्रकाशते, यथा जलं भूमौ, तृण-लता-वृक्ष-गुल्मादिरूपेण व्याप्य तिष्ठति। यद् यद् शक्तिः सर्वशक्तिमतः कुतश्चित् उत्पद्यते, सा एव तस्य स्वशक्तिः, स्वाभाविक्या विविधरूपेण प्रकटते। एषः सर्वव्यापी ईश्वरः, परमात्मा, महेश्वरः, विशुद्धः, स्वानुभूतिसुखस्वरूपः, अनाद्यन्तरहितः। तस्मात् परमसुखात्, यः केवलं चैतन्यम्, जीवः प्रथमं जायते; तस्मात् मनः, तस्मात् जगत्। अस्मिन् ब्रह्मणि, स्वानुभूतिमात्रेण प्रतिष्ठिते, विस्तीर्णे, जीवस्य कुतः स्थितिः, यत्र द्वैताभावः? आत्मनि, यः असत्यरूपेण दृश्यते, अत्रैव विस्तीर्णः ब्रह्मा अस्ति—महाचैतन्यरूपः भैरवरूपः, अविनाशी परमानन्दरूपः। तस्य सारः, समः, पूर्णः, विशुद्धः, निरवच्छिन्नः, ज्ञातृभिः अपि अनिर्वचनीयः; स एव शान्तः, परमः अवस्थाः।