अनुभवः संस्कारमनोवाय्वादीनाम् इन्द्रियगोचरात् उत्पद्यते। यदा तु इन्द्रियगोचरः नास्ति, तदा न संस्कारः, न मनः, न प्राणः, किम् अपि न सञ्जायते। अतः व्यक्तित्वं केवलं इन्द्रियगोचर एव। वस्तुतः किञ्चिद् न कुतश्चित् क्वचित् कदाचित् अस्तं गच्छति, नोत्थायति। सर्वं शान्तम्, अजं ब्रह्मैव—शुद्धचैतन्यम्, सूक्ष्मं मृदु च। सूक्ष्मतमस्य परमाणोः परितः अनन्तानि सृष्टिसमूहानि चैतन्येनैव दृश्यन्ते। प्रत्येकस्य परमाणोः अन्तः अपि अन्ये परमाणवः सन्ति। कुतः तर्हि कश्चन गणनायाः उपायः? यथा जलमध्ये तरङ्गादयः स्वशक्त्या प्रकटाः अपि सन्ति, अप्रकटाः अपि; एवं जाग्रद्, स्वप्न, सुषुप्त्यादयः अपि जीवस्य अन्तः स्थिताः। यदि कश्चन सुखेषु अल्पमपि वैराग्यं प्राप्नोति, तदा एव शास्त्रवचनात् सः परमपदं प्राप्तवान् इति विज्ञेयम्। यत्र यत्र रागबन्धनात् विमुक्तिः, तत्रैव मोक्षः। यस्य अहंभावो नास्ति, सः जन्मस्य अनुभवम् कुतः प्राप्नुयात्? ये चैतन्यं परं चापरं च, अजं, अरूपं, अनाम्नं, चराचराधारं च विज्ञायन्ति, ते विजयीभवन्ति। अस्ति हि परा चैतन्यशक्तिरेका, अप्रकटिता, अद्वया, जलरेखेव सूक्ष्मा; येन त्रयो लोकाः धार्यन्ते। तस्याः स्वरूपभूतानां नास्ति अस्तित्वम्, न वा नास्तित्वम्। एषा चैतन्यशक्तिः—'अहम्' इत्यात्मरूपा, पद्मयोनेः अपि कारणम्—स्वविचित्रवासनाभिः विश्वं विस्तारयति। अन्तरतः अपि सैव निमेषार्धे अनन्तम् अनुभवति, यथा कल्पान्ते। सहस्रशः कल्पाः अपि, परमाणुपललक्षणेषु, पूर्णतया सत्यमिव दृश्यन्ते। तेषु परमाणुषु, प्रत्येकस्मिन् अपि, सैव आभ्यन्तर्या माया दृश्यते—'इदं हि अनन्तम्' इति। एते परमार्थाः शान्ताः, सृष्टिप्रवाहस्य सम्प्रेषणं वहन्ति, यथा सलिले सूक्ष्मतरङ्गाः। अत्र सृष्टेः शोभा मिथ्याभावा, अस्मिन् विशालसिन्धौ प्रवहन्ती, यथा नदी तटस्थवृक्षात् पतितपुष्पाणि वहति। स्वप्ननगरं यथा, मायानगरं वा, आख्याननगरं वा, मेघपर्वतवत्, इयं अनुभूतिसृष्टिः अपि असत्येति बोध्यते, केवलं चिन्तारूपा इव। एवं सम्यग्विचारात् अद्वैतभावः यदा साक्षात्क्रियते, तदा अखण्डात्मनः विज्ञानात्, हे श्रेष्ठज्ञ, सर्वं विज्ञातम् इति। एवं सत्यम् अपि, सत्यान्वेषिणां देहाः कुतः स्थायिनः? भाग्यग्रहणवत् एव तिष्ठन्ति, किन्तु भाग्यं किम् अत्र? अत्र हि एकः दिव्यः नियमः अस्ति, यः चैतन्यशक्तिस्पर्शरूपेण प्रकटः। स एवैकः सत्यः, सर्वकल्पितलोकान् व्याप्य, अनिवार्यतया भवति। आदिसृष्टौ, एषः नियमः अनन्तप्रकाराणि भूतानि उत्पादयति; अतः सर्वदा एवं भवितव्यम् इति नित्यं स्थापितम्। स एव महदस्तित्वम्, स्मृतः महाचैतन्यरूपेण, ज्ञातः महाशक्तिरूपेण, दृष्टः महादर्शनरूपेण। स एव महाकर्म, श्रुतः महोत्थानरूपः, दृढः महास्पन्दनरूपः, उक्तः महात्मैक्यरूपः। सर्वस्मिन् सृष्टिचक्रे, तृणरूपेण, लोकरूपेण, राक्षसरूपेण, देवरूपेण, सर्परूपेण, पर्वतरूपेण च, स एव व्यवहर्तव्यः। कदाचित् ब्रह्मणः स्वरूपे विकारः कल्प्यते—चित्सु अविस्मयवत्—किन्तु अन्यथा नियमः नापक्रमति। ब्रह्मादिभिः, यैः तेषां स्वरूपं न ज्ञायते, तेषां बुद्धिभिः, स एव नियमः सृष्टिरिति कथ्यते, विस्तारात्। अचलम् अपि चलवत् दृश्यते, ब्रह्मणः पवित्रनियमस्थम्; नादिः, न मध्यः, न अन्तः, शास्त्रं गगनस्थवृक्षवत्। यथा शिलायां रेखाः, तथा नियतेः अधीनं सृष्टिः आत्मनि तिष्ठति। जागरितब्रह्मैव गगनाय उपदिशति इव। यथा शरीरस्य अङ्गानि चैतन्यस्वभावेन स्पृश्यन्ते, तथा ब्रह्मा च नियतेः मुख्याङ्गम्, तस्य सहचराः अपि। एषः 'दैवः' इति कथ्यते—सर्वत्र सर्वदा व्याप्य स्थितः; सर्ववस्तूनि व्याप्य, शुद्धचैतन्यरूपेण तिष्ठति। भाग्यस्य कल्पना—'इदं स्पन्दमानं वस्तु भवेत्, वा भोक्तृभावं गच्छेत्; नूनम् एवम् एव स्यात्' इति। एषः एव पुरुषस्य, तृणस्य, गुल्मस्य, सर्वस्य च गतिः; एषः एव सर्वभूतानां, जगतः, कालस्य, कर्मणः च उत्पत्तिः। एतेनैव पुरुषस्य च, अस्य च सत्त्वम् उपलभ्यते; तयोः विनाशे, एकत्वं ज्ञायते। पुरुषेण पुरुषत्वेनैव, कर्म च सत्त्वं च एकस्वरूपे; अतः भाग्यं तथा, तथा भाग्यपुरुषत्वं च। हे राम, त्वं मां पृच्छितुम् अर्हसि—भाग्यस्य च पुरुषार्थस्य च निर्णयम्; भाग्यं तिष्ठति—'मया उक्तं पुरुषार्थं त्वया धारयितव्यम्' इति। यः भाग्ये निष्ठां कृत्वा, 'भाग्येन मां पालयिष्यति' इति चिन्तयन्, निष्क्रियः, मौनः च भवति—एष भाग्यनिश्चयः। यदा कश्चन पुरुषः प्रयत्नेन भोगान् संगृह्य उपभुङ्क्ते—राज्यादारभ्य मोक्षपर्यन्तम्—एष अपि भाग्यनिश्चयः। संसारात् विमुक्तिः कल्पितोपायेन अपि न सिध्यति; देहयुक्तानां एष भाग्यनिश्चयः। नास्य बुद्धिः, न क्रियाः, न विकारः, न रूपम्; स एव व्यवस्थानरूपेण स्वभावतः स्थितः। 'एवमेव भविष्यति' इति यः भावः, सः अपि रुद्रादीनां बुद्धिभिः लङ्घयितुं न शक्यः। प्रयत्नः न परित्याज्यः; प्राज्ञाः तस्मिन् एव निष्ठां कुर्वन्ति, भाग्यं हि प्रयत्नरूपेण एव नियम्यते। भाग्यं तु निःप्रयत्नम्; सृष्टौ तु प्रयत्नरूपम्। प्रयत्नरहितं भाग्यं निष्फलम्; प्रयत्नमयम् एव सुफलम्। यः भाग्येन निष्क्रियः, मौनात् अपि निःप्रयत्नः, तस्य प्राणगति कुतः? एषा कथा, हे राम, ब्रह्मविद्यायाम्।