यथा चेतनाब्रह्म स्वस्वरूपं स्वयमेव यथा तथा अनुभवति, तथा सर्वं अनुभवति, सर्वशक्तिमान् सन्। तद् सत्यम्, यतो ज्ञानलीलारूपेण नित्यं अनुभूयते; तद् असत्यम्, केवलं मनोकल्पनारूपत्वात्, सर्ववर्णनातीतम्। यथा वायौ गतिर्भवति, तथा परमात्मनि सृष्टिः स्थितिः; असत्यकल्पनायाम् असत्यं, सत्यम् अपि असत्यवत् दृश्यते। यथा प्रकाशे अन्तर्भूतं तेजोऽन्तरं पृथक् नास्ति, तथा सत्यासत्यरूपं विश्ववैभवम् आत्मनः ब्रह्मणः न पृथक्। यथा मृद्-गोलके आकृतिः नास्ति, वा काष्ठपुतले रूपम् नास्ति, वा श्यामा-राशौ वर्णा न भिन्नाः, तथा सृष्टयः परमात्मनि स्थिताः। केवलं ब्रह्मसारः एव सत्यमरुभूमौ प्रकाशते; त्रैलोक्यस्य अस्तित्वं मिथ्या, अनित्यं मरीचिका इव। ब्रह्मणः शुद्धचेतन्येन आत्मा, सृष्टिसारः, कल्प्यते; तथापि अभेदात् न कल्प्यते, यथा बीजस्थं वृक्षं न पृथक्। यथा क्षीरस्य माधुर्यम्, मरिचस्य तिक्तता, जलस्य द्रवता, वायौ कम्पनम्, तथा सृष्टिः, अभिन्ना सन्, अन्यरूपेण दृश्यते, परन्तु आत्मनि तद्रूपेण न स्थितम्; अखण्डचेतन्यारूपा सृष्टिः परमात्मरूपेण धार्यते। यत् जगत् इति उच्यते, तद् केवलं ब्रह्मरत्नस्य आविर्भावः; तस्य कारणं नास्ति, अतः तद् तस्मात् न भिन्नम्। संस्कारानुभवः, मनः, प्राणः, इत्यादि, स्पर्शात् उत्पन्नः; स्पर्शाभावे तेषां नोत्पत्तिः—अतः व्यक्तित्वं केवलं स्पर्शः। किञ्चन न कदापि निःसृतम्, नोत्थितम्; सर्वं शान्तम्, अजन्म ब्रह्म—शुद्धचेतन्यं, सूक्ष्मं, मृदु च। अणोः अणुत्तमस्य च सर्वत्र चेतन्येन अनन्तसृष्टयः दृश्यन्ते; प्रत्येकस्य अणोः अन्तर्भूते अन्याः अणवः—कथं गणना कर्तुं शक्यते? यथा जलमध्ये तरङ्गादयो स्वशक्त्या प्रकट्यन्ते वा गूढा भवन्ति, तथा जागरणं, स्वप्नं, सुषुप्तिः, इत्यादि, जीवमध्ये स्थितम्। यदा सुखेषु विरागः किञ्चित् अपि जायते, तदा शास्त्रं वदति—सर्वोत्तमं पदम् प्राप्तम्। यत्रासक्तिः नास्ति, तत्र मोक्षः; अतः 'अहम्' इति भावरहितः जन्मभावम् कथं अनुभवेत्? ये चेतन्यं परमं च, अपरं च, अजं, निराकारं, निरनामं, सर्वचराचराधारं जानन्ति, ते विजयीः। अस्ति परमं चेतन्यं, अव्यक्तं, अद्वैतं, जलमध्ये सूक्ष्मरेखा इव; येन त्रैलोक्यं धार्यते—येषां सारः तद्, ते नास्ति, नास्ति च। चेतन्यं, 'अहम्' रूपं, पद्मजस्य (ब्रह्मणः) मूलम्, स्वविचारवैविध्येन विश्वं विस्तारयति; अन्तर्युक्तम्, लघुतरक्षणेऽपि अनन्तं अनुभूयते, युगान्त इव। सहस्राणि कल्पानि, अणुतमांशः, क्षणभागेषु, सर्वथा सत्यम् इव दृश्यन्ते। तेषु, प्रत्येकस्य अणोः अन्तः, तत्रैव, तादृशी माया प्रकट्यते—'एषा अनन्ता' इति। एते परमसत्याः, शान्ताः, सृष्टिक्रमं वहन्ति, यथा जलस्य अन्तर्भूताः अस्पष्टतरङ्गाः। अत्र सृष्टिवैभवम्, मिथ्यारूपम्, अस्मिन् महासमुद्रे प्रवहति, यथा नदी तीरस्थवृक्षात् पुष्पाणि विसृजति। यथा स्वप्ननगरम्, मायानगरम्, कथानगरम्, मेघपर्वतम्, तथा अनुभवसृष्टिर्दृष्टा, केवलं चिन्तारूपा, असत्येव। एवं युक्त्या, यदा एकत्वं यथार्थतया ज्ञायते, अखण्डात्मज्ञानं प्राप्ते, हे श्रेष्ठज्ञ, सर्वं ज्ञातम्। सत्यं ज्ञात्वापि, देहाः किमर्थम् स्थिताः? यथा भाग्येन गृहीता इव—परन्तु अत्र भाग्यं किं स्यात्? अत्र दिव्यव्यवस्था अस्ति, चेतन्यशक्तिस्पर्शरूपा; सा एकमेव वस्तु, यद् अनिवार्यं, सर्वकल्पितजगत् व्याप्य स्थितम्। आदिसृष्टौ, एषा व्यवस्था अनन्तविविधजीवान् उत्पादयति; अतः सदा निश्चितम्—एवं एव वस्तु घटितव्यम्। सा महास्तित्वं, महाचेतन्यं, महाशक्तिः, महादृष्टिः इति प्रसिद्धा। सा महाकर्म, महोत्थानम्, महाकम्पनम्, महात्मैकत्वम् इति स्थिता। तृणरूपेण, लोकरूपेण, दैत्यरूपेण, देवरूपेण, नागरूपेण, पर्वतरूपेण—एषा सर्वसृष्टिप्रवाहे स्थितिः। कदाचित् ब्रह्मणः सारस्य विकारः कल्प्यते—अद्भुतं चेतन्यगगने—परन्तु अन्यथा व्यवस्था न परिवर्त्यते। ब्रह्मादिभिः, येषां स्वरूपं न ज्ञातम्, तेषां बुद्धिभिः, एषा व्यवस्था एव सृष्टिः इति अभिधीयते, विस्तारात्। अचलम् चलरूपेण दृश्यते, ब्रह्मव्यवस्थायाम् स्थितम्; आदिमध्यान्तरहितं, शास्त्रं गगनवृक्ष इव। यथा शिलायाम् रेखाः, तथा सृष्टिः, भाग्यनियता, आत्मनि स्थितम्; जागृतब्रह्म गगनं शिक्षयति इव। यथा शरीरस्य अङ्गानि च, चेतन्यस्वभावेन स्पृशन्ति, तथा ब्रह्म, पद्मजः, भाग्यस्य मुख्याङ्गम्। एषा 'दिव्या' इति कथ्यते—सर्वत्र सर्वदा व्याप्य, सर्ववस्तूनि आवृत्य, शुद्धचेतन्यरूपेण स्थितम्। भाग्यकल्पना—'एषा वस्तु कम्पितव्या, वा भोक्तारूपा भवितव्या; निवार्यं, निवार्यं, अनिवार्यं।' एषा एव मनुष्यस्य, तृणस्य, गुल्मस्य, सर्वस्य गति; एषा एव सर्वभूतानां, जगतः, कालस्य, कर्मणः मूलम्। एषया मनुष्यस्य अस्तित्वं, अस्य अस्तित्वं, दृश्यते; तयोः गच्छति, तयोः एकसारः ज्ञायते।