शृणु, भगवन्! यथार्थं तत्त्वं सम्प्रवक्ष्यामि, यत् यत्र परमात्मा न किञ्चिदपि सृष्टिरूपेण विद्यमानः, नापि सृष्टिः तस्मात् पृथगस्ति, यथा समग्रस्य स्वस्वाङ्गेषु भेदाभावः। चेतनारूपेण चाकाशज्ञानद्वारा केवलं साक्षात् सूक्ष्ममाकाशतत्त्वं दृश्यते, यथा हृदयस्य स्वस्वरूपं वातेन सञ्चलनरूपेण अनुभूयते। तत्रैव क्षणे सूक्ष्मः शब्दकणः चित्स्फुरणरूपेण शान्तात्मना अन्तरङ्गे अनुभवति, यथा चिन्तनं मनसा गृह्यते। तदनन्तरं स एव स्वस्वभावमात्मनः साररूपेण वेत्ति, यथा वायुः अन्तरसञ्चारसारमात्मनः कम्पनरूपेण जानाति। तत्रैव क्षणे सः स्वस्वभावरूपेण आभाति, कोशमध्ये स्थितः अपि, यथा प्रकाशः अन्तः संस्थितः अपि प्रकाशते। तत्रैव क्षणे अजातः स्वात्मस्वरूपमात्मनि हृदयस्थं सूक्ष्मरूपेण पश्यति, यथा आपः स्वभावेन द्रवत्वं प्राप्नोति। तत्रैव क्षणे अजातः स्वमनोमयमात्मनः पृथिवीं गन्धसूक्ष्मरूपेण वेत्ति, यथा पृथिव्याः स्थैर्यम्। सर्वेऽपि संवेदनानि समकालिकानि, क्षणेषु लवेषु च, चैतन्यस्यैव प्रकटिः; सैषा सृष्टिस्रोतसां निरन्तरपरम्परा। एवं स्वस्वभावे लीनं सति, अव्यग्रं ब्रह्मैव तिष्ठति, उदयास्तमयवर्जितं दृश्यमध्ये। यत् जागरितं तद् दुःखरहितं सदा, सृष्टौ अपि सममेव; यदजागरूकं सृष्टिरूपं तद् नित्यं लयमेति। यथा यथाऽपि चैतन्यब्रह्मात्मन्यात्मानं वेत्ति, तथा तथा सर्वमुपभुनक्ति, सर्वशक्तिमत्त्वात्। तदेव सत्यम्, यतो ज्ञानक्रीडारूपेण सदा अनुभूयते; तदसत्यं, मनोकल्पितत्वात्, वाचामतीतम्। यथा गत्याः वायौ स्थितिः, तथा सृष्टिः परमात्मनि; कल्पितेऽसत्येऽसत्यत्वेन, सत्यम् अपि असत्यवद् दृश्यते। यथा प्रकाशस्य अन्तर्गतम् आभायाम् अन्यत् रूपं न पृथक्, एवं ब्रह्मणि स्वयमेव सत्यानृतस्वरूपा विश्वमाहात्म्यं न पृथक्। यथा मृद्भाण्डे न रूपं, दारुपुटले न पुत्तली, वर्णाः च श्यामा-मस्समूहस्य न पृथक्, एवं सृष्टयः परमात्मनि स्थिताः। ब्रह्मणः सारमेव सत्यम् अस्यां सत्यानुपमायां मरीचिकायामिव प्रकाशते; त्रैलोक्यस्यास्य सत्तैव मृगत्रिष्णिका—असत्यं, अनित्यं च। ब्रह्मणैव, शुद्धचैतन्यरूपेण, आत्मा सृष्टिसाररूपेण चिन्त्यते; तथापि अभेदात् न विचिन्त्यते, यथा बीजस्थे वृक्षे न पृथक्त्वम्। यथा पयसो माधुर्यं, मरीचिकायां तीक्ष्णता, आपां द्रवता, वातस्य कम्पनम्, तथा अपि अन्यत्वं नास्ति, केवलं अन्यवद् दृश्यते, आत्मनि न संस्थितम्; सृष्टिः अखण्डचैतन्यस्वरूपा, परमात्मरूपेण धार्यते। यद् विश्वमिति कथ्यते, तद् ब्रह्मरत्नस्य केवलं आभासः; कारणाभावात्, तस्मात् न पृथक्। संस्कारमनोवायुप्रभृतयः अनुभवात् जायन्ते; अनुभवाभावे तेषां नोत्पत्तिः—अतः अहंभाव एव केवलं अनुभूतिः। किञ्च न किञ्चिदपि क्वापि कदाचित् अस्तं वा उदयं वा गच्छति; सर्वं शान्तम्, अजातं ब्रह्मैव, शुद्धचैतन्यं, सूक्ष्मं, स्निग्धं च। अणोः अपि सूक्ष्मतमे, असंख्यसृष्टयः चैतन्यद्वारा दृश्यन्ते; अण्वन्तरं चान्याः सृष्टयः, कथं तर्हि गणनां कर्तुं शक्यते? यथा जलराशौ तरङ्गादयः स्वशक्त्या तिरोहिताः वा प्रकटाः, तथा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादयः जीवमध्ये वर्तन्ते। यदि किञ्चिदपि विषयानाम् असंरक्तिः जायते, तर्हि शास्त्रेणोक्तम्—स एव परमं पदम् प्राप्तः। यत्र यत्र असङ्गः, तत्र तत्र मोक्षः; को वा जननभावं अनुभवेत्, यस्य अहंभावो नास्ति? ये चैतन्यं परं चापरं च, अजातं, अरूपं, अनाम्नं, सर्वचराचराधारं च जानन्ति—ते विजयीभवन्ति। अस्ति हि परं चैतन्यं, अव्यक्तं, अद्वैतं, सलघुतररेखेव सलिले; येन त्रयः लोकाः धार्यन्ते—येषां तत्त्वं तदस्ति वा न वा। चैतन्यं, यदहंभावरूपं, पद्मयोनेः कारणम्, स्वविचित्रवासनया विश्वं प्रसारयति; अन्तरङ्गे लघुतरक्षणे अपि अनन्तं अनुभवति, यथा कल्पान्ते। अत्र हि सहस्राणि कल्पानाम् अणुलवविभागेषु पूर्णतः सत्यानि इव दृश्यन्ते। तत्रापि, अण्वपि अणौ, स एव आभ्यन्तरमोहः, 'इदं ह्यनन्तम्!' इति रूपेण प्रकटते। एते परमार्थाः शान्ताः, सृष्टिपरम्परां वहन्ति, यथा सलिलस्य अन्तर्गतेषु अस्पष्टवर्त्मसु वहन्ति। अत्र सृष्टेः विभूतिर्मिथ्यात्मना अस्मिन्महासमुद्रे वहति, यथा नदी तीरस्थद्रुमात् पतितपुष्पाणि विक्षिपन्ती। स्वप्ननगरं यथा, मायेव निर्मितं, आख्यायिकायां दृश्यमानं, मेघशैलेव, एषा अनुभूतिसृष्टिरपि असत्यं, केवलं चिन्तारूपा इव दृश्यते। एवं सम्यग्विचारेण, यदा अद्वैतं सम्यग्विज्ञायते, आत्मैक्यज्ञानात्, हे श्रेष्ठ, सर्वं विज्ञातं भवति। तर्हि सत्यान्वेषिणां देहाः कुतः स्थायिनः? दैवेन यथा गृहीतानिव; किमपि तु दैवं किमत्र? अत्र हि दिव्यः नियमः अस्ति, यः चैतन्यशक्तिस्पर्शरूपेण प्रकटते; स एवैकः सत्तायाम् अनिवार्यः, सर्वकल्पितेषु लोकान्तरेषु व्याप्य स्थितः। प्रथमसृष्टौ अनेकार्थानाम् उत्पत्तिं स एव नियमः करोति; अतः सदा एवमस्ति—एवमेव वस्तुतः। स एव महत्त्वमिति स्मृतः, महाचैतन्यमिति कथ्यते; महाशक्तिरिति ज्ञायते, महादृष्टिरिति चोपगम्यते। स एव महाकर्मेति, महोदय इति श्रूयते; महास्पन्दनरूपेण दृढं स्थितः, महात्मैक्यरूपेणोक्तः। एवं, भगवन्, परमार्थतत्त्वस्य कथा, यत्र सर्वं ब्रह्मैव, सृष्टिः अपि तस्यैव क्रीडा, न पृथगस्ति, नाप्यस्त्यसत्यम्। यः एतद् विजानाति, स एव मुक्तः, स एव धन्यः।