एकोऽयं विश्वस्य स्वभावः—अहं त्वं इति च यः प्रकाशते—शुद्धचैतन्यस्यैकदीधितिरिव विराजते। चित्ताकाशे तु स्वशून्यमात्रमेव विद्यमानं, तत्र द्वैतैकतान्यादिविकल्पानां कुतः स्थानम्? एवं च, “अहं विश्वमस्मि” इति या भ्रान्तिरुत्पद्यते, सा बाह्यकारणं विना स्वयमेव जायते। हे ब्रह्मन्, पुनरपि कथय, एषा भ्रान्तिः कथमुत्पद्यते? सर्वानुभवाः सर्वदा सर्वथा समं यदन्तः दृश्यन्ते, तस्मात् अजातः सर्वं सर्वात्मा च। येन शब्दैः “सर्वं”, “आदि” इत्यादि दर्श्यते, तस्याः सर्वशक्तेः ब्रह्मैव स्वरूपं, न तु पृथक्। “सर्वं” इत्यादिशब्दार्थरूपाणि रूपाणि तस्यातिरिक्तानि न भवन्ति। यथा कङ्कणभावो न सुवर्णात् पृथक्, न च तरङ्गभावः जलात् पृथक्, तथा जगन्नापि प्रभोः पृथक्कृतम् अस्ति। प्रभुरेव विश्वरूपोऽस्ति, न तु विश्वरूपं प्रभुः; सुवर्णमेव कङ्कणभावः, न तु कङ्कणभावः सुवर्णम्। यथा सङ्घातस्य रूपं अङ्गानां समुच्चयेन भवति, तथैव चैतन्यं, अवयवशून्यं सन्, सर्वस्य सारभूतम् अस्ति। यदेतत् परमतत्त्वे सर्वसूक्ष्मभूतानां चैतन्यरूपेणावस्थितम्, तत् स्वान्तरे विश्वरूपेण अहंभावेन च प्रकाशते। यथा शिलायाम् अन्तर्गतानां रेखानां विन्यासेन भेदाः दृश्यन्ते, तथा चैतन्यमहासम्पिण्डे जगदहंभावौ पृथक् इव प्रकाशेते, न तु वस्तुतः पृथक्। यथा तरङ्गाः जलस्यैव, अन्यतरङ्गैः प्रेरिताः, तिष्ठन्ति, तथा परे तत्त्वे सृष्टयः स्वयमेव अन्तर्निविष्टाः, न तु सृष्ट्यर्थे कश्चन अर्थः। न परं सृष्टिरूपेणास्ति, न सृष्टिः परात् पृथक्कृतम्—यथा अङ्गिनः अङ्गानां च भेदः नास्ति। चैतन्यरूपेण च, आकाशबोधेन च, केवलं सुकुमारमाकाशतत्त्वं गृह्यते—यथा हृदयस्य रूपं वातेन स्पन्दनरूपेण अनुभूयते। तस्मिन्नेव क्षणे, एष सूक्ष्मः शब्दांशः चैतन्यदीप्तिरूपेण शान्तात्मना अन्तः अनुभूयते, यथा चिन्तां मनसा। ततः सः स्वस्यैव स्वरूपं वेत्ति, यथा वायुः अन्तरगमस्पन्दनरूपं आत्मानं वेत्ति। तस्मिन्नेव क्षणे, सः स्वस्वरूपरूपेण प्रकाशते, कोशे स्थितः सन्, यथा प्रकाशः आवरणेऽपि प्रकाशते। तस्मिन्नेव क्षणे, अजातः स्वस्वरूपं हृदि सूक्ष्मतत्त्वरूपेण स्थितं पश्यति, यथा आपः सौषिर्यं प्राप्नोति। तस्मिन्नेव क्षणे, अजातः पृथिवीं, या स्वमनोमय्या, अन्तः सूक्ष्मगन्धरूपेण वेत्ति, यथा पृथिव्याः स्थैर्यम्। क्षणमात्रलवसमये, यानि यानि प्रत्यक्षदर्शनानि, तानि तानि चैतन्यस्यैव प्रकाशनानि; एवं सृष्टिस्रोतसां सततप्रवाहः। एवं स्वभावोपशमे, अनुत्थाननिवृत्ते ब्रह्मणि, दृश्येऽपि निश्चलः, उदयास्तमयवर्जितः ब्रह्मैव शेषः। यद्बुद्धं तदनुत्थानं, सृष्टौऽपि तद्वदावस्थितम्; यदबुद्धं सृष्टिरूपं, तद् नित्यं विनाशनं। यथा यथाऽयं चैतन्यब्रह्मात्मन्यात्मस्वरूपं वेत्ति, तथा तथा सर्वमुपभुङ्क्ते; स हि सर्वशक्तिमान्। तदेव सत्यम्—ज्ञानलीलया सदा अनुभूयमानत्वात्; तदेव तु मिथ्या, कल्पनारूपत्वात्, वर्णनातीतत्वाच्च। यथा गत्यस्ति वायौ, तथा सृष्टिः परे तत्त्वे; असत्यकल्पनेऽसत्यं, सत्येऽपि असत्यवदिव दृश्यते। यथा प्रकाशस्य अन्तः तेजसि भिन्नरूपं नास्ति, तथा ब्रह्मणि आत्मनि, यदसत्सत्स्वरूपं विश्ववैभवम्, तदपृथगस्ति। यथा मृद्राशौ रूपं नाकृतम्, न काष्ठे पुत्तली, न च वर्णाः मेषधातौ पृथग्वर्तन्ते, तथा सृष्टयः परे तत्त्वे स्थिताः। ब्रह्मण एव सारः मरुकान्तारे प्रभाति; एष त्रैलोक्यस्य सत्त्वमसत्यमनित्यं मरीचिकेव। शुद्धचैतन्यरूपेण ब्रह्मणा, सृष्टिसाररूप आत्मा कल्प्यते; तदभावेऽपि तदन्यत्वाभावात्, यथा बीजान्तर्गतवृक्षः न पृथक्। यथा दुग्धस्य माधुर्यम्, मरिचस्य तिक्तता, जलस्य द्रवत्वम्, वायौ कम्पनम्, तथा नान्यत् सन्, अन्यरूपेण इव दृश्यते, न तु आत्मनि तद्वत् संस्थितम्; सृष्टिः अखण्डचैतन्यरूपा, परात्मरूपेण धार्यते। यद्विश्वमित्युच्यते, तद्ब्रह्मरत्नस्यैव आभासः; कारणाभावात्, तस्मात् न पृथक्। वासनाचित्तप्राणाद्यनुभवः स्पर्शनात् जायते; स्पर्शाभावे तदाभावः—इत्यतः व्यक्तित्वं केवलं स्पर्शनमात्रम्। न किञ्चिदपि कदापि कुत्रापि उदेति नास्तं वा गच्छति; सर्वं शान्तं, अजातं ब्रह्म—शुद्धचैतन्यं, सूक्ष्मं, मृदुलम्। सूक्ष्मस्य परमाणोः पार्श्वे, अनन्ताः सृष्टयः चैतन्यात् प्रकाशन्ते; प्रत्येकस्मिन्परमाणौ अपि अन्याः अन्तः सन्ति—कथं तर्हि गणना? यथा जलस्थे तरङ्गादयः स्वशक्त्या गोप्यन्ते वा प्रकटन्ते च, तथा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादयः जीवस्यान्तः तिष्ठन्ति। यदा किञ्चित् इन्द्रियसुखेषु वैराग्यं जायते, तदा एव शास्त्रेण परं पदम् उपनतम् इति कथ्यते। यत्र यत्रासक्तेः विमुक्तिः, तत्र तत्रैव मोक्षः; तस्मात् “अहं अस्मि” इति भावाभावे, जननभावोऽपि कस्य स्यात्? ये चैतन्यं परं चापरं च, अजातं, अरूपं, अनाम्नं, चराचराधारं, वेत्ति, ते विजयीभवन्ति। अस्ति परा चैतन्या, अव्यक्ता, अद्वैता, यथा जलान्तः सूक्ष्मरेखा; येन त्रयः लोकाः धार्यन्ते—यस्य स्वरूपं तानि न सन्ति, न वा न सन्ति। यदेतत् चैतन्यं, “अहं”रूपं, पद्मयोनिसम्भवस्य कारणम्, स्वविचित्रवासनावैचित्र्येण जगद्विस्तारयति; अन्तः, निमेषार्धेऽपि अनन्तं अनुभूयते, यथा कल्पान्ते। अन्यदपि, सहस्राणि कल्पानां, परमाणुलवविभागेषु, तुच्छेष्वपि, पूर्णतः सत्यानि इव दृश्यन्ते।