यः चेतनायाः अकल्पितः तीव्रः शीघ्रगामी चावस्थः, स एव मोक्षस्वरूपत्वेन परमधृतिं प्राप्नोति। शक्तिसम्पन्नानां विभूतिनां परस्परानुक्रमेण, स्वभावेन चेतना दर्पणवत्, स्वस्वरूपे परस्परप्रतिबिम्बनं करोति। तत्र, यः चेतनायाः अधिकतमप्रयत्नेन सर्वान्याः चेतनाः आत्मसात् करoti, स एव विजयी भवति—यथा नदी स्वमार्गे अन्यानदीस्रोतांसि आत्मनि संगृह्णाति। यावत् चेतनास्वभावेन एते समष्टयः प्रयत्नं कुर्वन्ति, तावत् एकः एव विजयी, अन्यः तु लीनः भवति। एवं अनन्तकोटिलोकेषु उत्पत्तिनाशयोः प्रत्येकक्षणे, प्रत्येकाणवे, पुनःपुनः एषा प्रक्रिया घटते। न किञ्चिदपि किञ्चिदन्येन व्याप्यते, न च किञ्चिदपि कस्यचित् स्थायि; सर्वं चेतनाच्छिद्रं, अजं, शान्तं, अखण्डं च। एषः स्वप्नः निद्रायाः विना, निरीक्षकेन विना दृश्यते; तस्य अस्तित्वनिश्चयः ज्ञायते, तथापि अनुभूयमानः, तु अभावमयः। यथा एकः वृक्षः स्वात्मनि स्थितः पुष्पपल्लवफलशाखानां कारणं भवति, तथा अनन्तः सर्वशक्तिमान् एकः एव अस्ति। अजः अवस्था, यः मितिः, ज्ञाता, ज्ञेयः च स्वरूपत्वेन युक्तः, जागरितचेतनायाः विस्मृतौ कदापि न पतति, कस्यचित् न। सा एकमेव वस्तु, आद्यकालात् शुद्धम्, नोत्पत्तिनाशरहितम्, न तम-प्रकाशरहितम्, न दिशाकालरहितम्; सा जलवत्, एकः, अचलः, न मृदुतारंगरहितः, न च विक्षेपयुक्तः। लोकस्य 'अहं', 'त्वम्' इत्यादिस्वरूपम्, शुद्धचेतनारश्मिरूपेण प्रकाशते; चेतनाच्छिद्रे तस्य शून्यतैव अस्ति—तत्र द्वैतम्, अद्वैतम्, वा अन्याः कल्पनाः कुत्र सन्ति? एषा भ्रान्तिः—'अहं लोकः'—न कस्यचित् बाह्यकारणेन उत्पन्ना; हे ब्रह्मन्, कृपया पुनः कथय, सा कथं सञ्जायते? यतः सर्वानुभवाः समं सर्वत्र, सर्वदा, सर्वथा अन्तः विद्यमानाः, तस्मात् अजः सर्वः, सर्वस्य एकात्मा। 'सर्वम्', 'आदि' इत्यादिशब्दैः सूचिताः शक्तयः केवलं ब्रह्मणः, न पृथक्; तेषां शब्दार्थरूपाणि ब्रह्मणः पृथक् न सन्ति। यथा कङ्कणत्वं सुवर्णात् पृथक् न अस्ति, न च तरङ्गत्वं जलात्, तथा लोकः भगवतः पृथक् न अस्ति। भगवान् एव लोकस्वरूपः, किन्तु लोकस्वरूपं भगवान् न; सुवर्णं एव कङ्कणत्वं, किन्तु कङ्कणत्वं सुवर्णं न। यथा सङ्घातवस्तुनः रूपं बहुभागैः निर्मितम्, तथा चेतना—अखण्डा अपि—सर्वस्य सारम्। यः एकस्मिन्नेव काले, परमात्मनि सर्वसूक्ष्मतत्त्वज्ञानरूपः, अन्तः लोकस्य 'अहं' भावेन प्रकटते। यथा शिलायां बहु रेखानां विन्यासेन भेदः दृश्यते, तथा चेतनाराशौ लोकः, अहंभावः च पृथगिव प्रकटते, यद्यपि तत्त्वतः न पृथक्। यथा जलतरङ्गाः अन्यतरङ्गैः प्रेरिताः जलमध्ये स्थिताः, तथा परमात्मनि सृष्टयः अन्तः विद्यमानाः, सृष्टिसाररहिताः। परमात्मा सृष्टिरूपेण न अस्ति, न च सृष्टिः परमात्मा पृथक्; यथा समष्टि-व्यष्टि अविभिन्नौ। चेतनारूपेण, आकाशज्ञानरूपेण, केवलं सूक्ष्माकाशसारः ज्ञायते—यथा हृदयस्य स्वरूपं वातेन गतिरूपेण अनुभूयते। तस्मिन्नेव क्षणे, सूक्ष्मः शब्दांशः चेतनात् उज्ज्वलतया अन्तः शान्तेन ज्ञायते, यथा मनसा चिन्ता। ततः, स आत्मनः साररूपेण स्वयम् जानाति, यथा वायुः अन्तर्गतगतिकसारं कम्पनरूपेण जानाति। तस्मिन्नेव क्षणे, स आत्मनः साररूपेण प्रकटते, आवरणे स्थितः अपि, यथा प्रकाशः आवरणे अपि प्रकटते। तस्मिन्नेव क्षणे, अजः आत्मनः सारं हृदयस्थं सूक्ष्मरूपेण पश्यति, यथा जलं द्रव्यम्। तस्मिन्नेव क्षणे, अजः पृथिवीं, यः मनसः स्वरूपा, अन्तः सूक्ष्मगन्धसाररूपेण जानाति, यथा पृथिव्याः स्थिरता। समानसमयांशक्षणक्षणेषु, अनुभूतयः चेतनाप्रकाशरूपेण सदा सृष्टिस्रोतसः अनुक्रमः। एवं, स्वस्वरूपनिवृत्तौ, अचलं ब्रह्मन् दृश्ये मध्ये स्थित्वा, उदयास्तरहितं तिष्ठति। यः जागरितः, स सदा दुःखरहितः; सृष्ट्युत्पत्तौ अपि तु तस्मिन् न परिवर्तनम्। यः अजातः, स सृष्टिरूपः, स सदा नाशयोग्यः। यथा यथा चेतनाब्रह्मन् आत्मनि स्वस्वरूपम् अनुभूयते, तथा तथा सर्वम् अनुभवति; स सर्वशक्तिमान्। तत् सत्यम्, यतः ज्ञानक्रीडारूपेण सदा अनुभूयते; तत् असत्यम्, यतः केवलं कल्पनारूपम्, सर्ववर्णनातीतम्। यथा गतिः वायौ, तथा सृष्टिः परमात्मनि; असत्यकल्पनायाम् असत्यं, सत्यम् तु सति, असत्यवत् प्रकटते। यथा प्रकाशान्तः उज्ज्वलरूपेण अन्यरूपं न पृथक्, तथा विश्ववैभवम्, सत्यम्-असत्यम् स्वरूपेण, ब्रह्मात्मनः न पृथक्। यथा मृद्-शिलायां आकृतिः न उत्कीर्णा, न काष्ठे कुट्टिमाः, न च वर्णाः माषे पृथक्, तथा सृष्टयः परमात्मनि स्थिताः। ब्रह्मणः सारः एव, सत्यरेतसि मरुभूमौ, प्रकाशते; त्रिलोक्याः अस्तित्वं असत्यं, अनित्यं मरीचिका। शुद्धचेतनाब्रह्मणः द्वारा, आत्मा, यः सृष्टिसारः, कल्प्यते; तु अभेदात्, न कल्प्यते, यथा वृक्षः बीजस्य अन्तरङ्गे न पृथक्। यथा क्षीरस्य माधुर्यम्, मरिचस्य तीक्ष्णता, जलस्य द्रवता, वायौ कम्पनम्, तथा अन्यत्वं न सन्, अन्यवत् प्रकटते, आत्मनि न स्थितम्; सृष्टिः अखण्डचेतनास्वरूपा, परमात्मरूपेण धार्यते। यः 'लोकः' इति कथ्यते, स ब्रह्मरत्नस्य आभासः; तस्य कारणं नास्ति, तस्मात् तत्त्वतः तस्मात् न पृथक्। एवं शास्त्रवाक्यानुक्रमेण, चेतनाब्रह्मणः अद्वितीयं, अजं, अखण्डं, सर्वशक्तिमानं स्वरूपं, सृष्ट्याभासं च, तत्त्वतः एकमेव, सर्वस्य सारम्, सर्वत्र प्रकटितम्, स्नेहपूर्णया श्रद्धया कथितम्।