यथा एकः पुरुषः स्वप्ने अन्येन सह युध्यते, तथा एषः जगत् अस्तित्वानास्तित्वस्वरूपः, आकाशवत् आत्मनि व्याप्य आकाशं स्थितः। महाकल्पादौ च अन्ते च चेतनारूपः अयं रूपः उदेति, अनन्तरं परस्परकारणेन तु सः असत्यमेव, न तु वस्तुतः सत्यमिति ज्ञायते। यदि मुक्ते ब्रह्मणि अन्यत् ब्रह्म स्मृत्या उदेयान्न, तर्हि सा स्मृतिरेव विज्ञानस्वरूपा सृष्टिरिव दृश्यते, शुद्धविज्ञानमात्रमेव सा। कथं प्राचीनकालेषु सर्वेषां मुख्यामात्याः समानेन प्रकारेण विदूरथवंशः प्रादुर्भूतः इति? सर्वाः मुख्यविज्ञानाः मुख्यचित्तं अनुसरन्ति, यथा सामान्यवाताः महावातं अनुयान्ति। परस्परसाक्षात्कारात् ताः विज्ञानाः राज्ञः, प्रजाः, मन्त्रिणः च मध्ये समरूपाः भवन्ति। अतः ये विदूरथनगरे तत्त्वविदः, ते वदन्ति—"अयं अस्माकं राजा, अमुत्रवंशसम्भूतः" इति, वा तद्वत् अन्यथा। चेतनास्वभावे कारणान्वेषणस्य आवश्यकता नास्ति, यथा महारत्नस्य प्रभा स्वभावतः एव उदेति। अत्र अपि वंशपरम्परा च, अस्य भूमेः राजत्वं च, केवलं विदूरथज्ञानरत्नस्य विवेकप्रभैव। यावन्ति भूतानि, यत्र यत्र सृष्टौ, यदा यदा, सर्वे चेतनाव्याप्त्या परस्परं परिजानन्ति। या अविकल्पिता, तीव्रवेगा चेतना—सा एव परं स्थैर्यम् आप्नोति, मोक्षैकस्वरूपत्वात्। परस्परप्रदर्शनपरम्परया स्वभावाः अन्योन्यं प्रतिबिम्बयन्ति, यथा चेतना स्वभावतः दर्पणवत्। तत्र या चेतना परमप्रयत्नेन अन्याः आत्मनि लीनं करोति, सा एव विजयी भवति—यथा नदी समुद्रं प्रति अन्यान् प्रवाहान् आत्मनि संगृह्णाति। अत्र यावत् एते सङ्घाताः चेतनायाः स्वभावेन प्रयत्नं कुर्वन्ति, कश्चित् अन्ते विजयी, अन्यः लीनः। अनन्तजगदुत्पत्तिविनाशे, प्रतिक्षणं, प्रतिपरमाणुं, एषः क्रमः पुनः पुनः भवति। न किञ्चित् किञ्चित् व्याप्नोति, न च किञ्चित् कुत्रचित् तिष्ठति; सर्वं चेतन्याख्यम्, अजं, शान्तम्, अविभक्तमस्ति। अयं स्वप्नः निद्रावर्जितः, दृश्यवर्जितश्च दृश्यते; तस्य सतत्त्वं ज्ञायते, किन्तु अनुभूयमानः अपि असत्तामय एव। यथा एकः वृक्षः आत्मनि स्थितः पुष्पपल्लवफलशाखानां कारणम्, तथा अनन्तः सर्वशक्तिमान् एकः एव अस्ति। अजातस्वरूपः, मापकज्ञेयज्ञातृरूपः, कदापि जागरितस्मृतिविस्मृतिं न गच्छति, कस्यचित् अपि, कदाचन। एकमेव तत्त्वं, अनादिकालशुद्धम्, नोत्पत्त्यस्तमययुक्तम्, न तमोनिर्मलप्रकाशयुक्तम्, न दिशाकालयुक्तम्; स्फटिकवत् निर्मलम्, अनादिमध्यान्तरहितम्, एकम्, अचलम्, तरङ्गरूपपार्श्वविकारेभ्यः विमुक्तम्। जगतः 'अहं', 'त्वम्' इत्यादिस्वरूपम् एकमेव शुद्धबोधप्रकाशरूपेण प्रकाशितम्; चेतन्याख्ये आकाशे तस्य शून्यमेव अस्ति—कुतः द्वैतैक्यविकल्पाः वा अन्याः कल्पनाः? अयं मोहः—"अहं जगदस्मि" इति—बाह्यकारणविना उदेति; हे ब्रह्मन्, पुनः कथं सः सम्पद्यते इति कथय। सर्वानुभवाः सर्वदा, सर्वथा, अन्तरस्थाः समं दृश्यन्ते; अतः अजातः सर्वः, सर्वस्यैकात्मा। याः शक्तयः 'सर्वम्', 'आदि' इत्यादिशब्दैः निर्दिष्टाः, ताः केवलं ब्रह्मैव, न पृथक्; तासां रूपाणि अपि तदर्थशब्दरूपाणि तस्मात् पृथग् न सन्ति। यथा कङ्कणत्वं सुवर्णात् पृथग् नास्ति, न च तरङ्गत्वं जलात्, तथा जगत् अपि प्रभोः पृथक् न अस्ति। प्रभुः एव जगद्रूपः, किन्तु जगद्रूपं प्रभुः न; सुवर्णमेव कङ्कणत्वं, कङ्कणत्वं न सुवर्णम्। यथा सङ्घातस्य रूपं अङ्गानां समूहः, तथा चेतना—अखण्डा अपि—सर्वस्य सारम्। या चेतना सर्वेषां सूक्ष्मभूतानां जाग्रत्स्वरूपेण एकत्र एव, सा अन्तः जगद्रूपेण च अहंभावेन च दृश्यते। यथा शिलाखण्डे बहूनां रेखानां व्यवस्था भेदं जनयति, तथा चेतन्यघने जगदहंभावौ पृथगिव दृश्येते, न तु वस्तुतः। यथा जलतरङ्गाः अन्यतरङ्गैः प्रेरिताः जले एव सन्ति, तथा परमे चेतन्ये सृष्टयः अन्तः एव, न तु सृष्ट्यर्थेन। परमात्मा न सृष्टिरूपेण अस्ति, न च सृष्टिः तस्मात् पृथक्, यथा कूलस्य अङ्गानां च अस्तित्वं न पृथक्। चेतनारूपेण च आकाशज्ञानेन च केवलं सूक्ष्ममाकाशतत्त्वं ज्ञायते—यथा हृदयस्य रूपं वातेन गत्यात्मना अनुभूयते। तस्मिन् क्षणे, एषः सूक्ष्मः शब्दरश्मिः चेतनास्फुरणरूपं गृह्णन्, शान्तेन अन्तः मनसि विचारवत् अनुभूयते। तदनन्तरं, सः स्वस्यैव सारतत्त्वं वेत्ति, यथा वायुः अन्तर्गत्यात्मतत्त्वं स्पन्दनरूपेण वेत्ति। तस्मिन् क्षणे एव, सः स्वस्यैव साररूपेण प्रकाशते, कोशे स्थितः अपि, यथा प्रकाशः अन्तर्निहितः अपि प्रकाशितः भवति। तस्मिन् क्षणे, अजातः स्वस्वरूपं हृदि स्थितं सूक्ष्मतत्त्वरूपेण अनुभूयते, यथा जलं द्रवरूपं भवति। तस्मिन् क्षणे, अजातः पृथिवीं, या स्वमनोमया, अन्तरं गन्धसूक्ष्मरूपेण वेत्ति, यथा पृथिव्या स्थैर्यम्। सर्वेऽपि संवेदनाः समकालं, क्षणं, लवमात्रं च, चेतनाप्रकाशरूपाः; एषः सृष्टिस्रोतसः अनुवृत्तिः। एवं, स्वस्वरूपनिवृत्तौ, अविकल्पितं ब्रह्म दृश्यमानमध्यम् अपि, उदयास्तमयवर्जितं तिष्ठति। या जाग्रत् सा सर्वदा क्लेशरहिताऽस्ति, सृष्ट्युत्पत्तौ अपि सा तादृशी एव; या तु अजात, सृष्टिरूपिणी, सा सदा लयभागिनी।