एकदा भगवतः वसिष्ठस्य सान्त्वनया शिष्याय रामाय स्वस्य ज्ञानमयीं कथां प्रवृत्ता। सः उवाच— मोहितस्य जीवस्य प्रपञ्चेऽस्मिन्सत्यबुद्ध्याऽपि मिथ्याभूतः कोऽपि राक्षसः स्वस्य प्राणमेव हरति। जागरितबुद्ध्या स्वप्ननारी अपि सुखं ददाति, यथैव जाग्रतः। यदपि पुनः पुनः अभ्यासेन आगच्छति, तत्स्थिरत्वं लभते; किन्तु तत्तु असत्यं, गगनसदृशं, केवलं चित्ताकाशे विद्यते। इदं विश्वचेष्टनं शतपादाश्वस्य छायाखेलनेव गगनमण्डले व्याप्यते—मात्रं चित्तवृत्तिः, न तु वस्तुतः सत्यम्। मिथ्याज्ञानराक्षसस्य दर्शनं रूपरहितमेव; एषा देहस्य मर्यादा, बाधिका, छिद्रयुक्ता च। एषा च कान्तारूपा, या च स्वप्ने चित्तेन दृश्यते, सा नव्यतया प्रकाशते, सुप्तस्य पुरुषस्य यथा दृश्यते। यथा काष्ठस्तम्भः अकृत्रिमः स्थिरो तिष्ठति, तथा परमार्थस्य महास्तम्भः—सृष्टिः—अचलः तिष्ठति। यथा वीरैः परिवृतः पुरुषः स्वप्ने विक्षिप्यते, एवं ब्रह्मणः सृष्टिः जाग्रतः पुरुषस्य गाढनिद्रावद् दृश्यते। यथा तृणेषु, गुल्मेषु, लतानां च रसेः शीतकालान्ते भूमौ स्थितिः वसन्ते प्रतिष्ठा, एवं सृष्टिः परमार्थे प्रतिष्ठिता। यथा सुवर्णे द्रवता अन्तर्निहिता, बहिः न प्रकटते, एवं सृष्टिः परे गगनसदृशे स्वात्मनि सूक्ष्मतमस्मिन् प्रकाशते। यथा अङ्गप्रबन्धः शरीरे न पृथक्, एवं विश्वं निराकारस्य गगनसदृशस्य ब्रह्मणः न पृथक्। यथा स्वप्ने एकः पुरुषः अन्येन सह युध्यते, एवं विश्वं सत्-असत्स्वरूपं गगनात्मनः सर्वत्र व्याप्यते। महाकल्पस्य आदौ अन्ते च, चेतनारूपं रूपमुत्पद्यते; परस्परहेतुत्वेन अनृतत्वेन ज्ञायते, न तु सत्यम्। मुक्ते ब्रह्मणि यदि अन्यः ब्रह्मा स्मृत्या जायेत, सा स्मृतिः ज्ञानस्वरूपत्वात् सृष्टिरिव दृश्यते, केवलं शुद्धज्ञानमेव। कथं विदुरथस्य वंशः प्राचीनकालस्य मुख्यामात्येषु समं प्रकटितः? सर्वाः मुख्याः वृत्तयः मुख्यचित्तं अनुगच्छन्ति, यथा महावातस्य पश्चात् अन्याः वाताः। परस्परानुभवेन ताः वृत्तयः राज्यस्य नृपतीनां, प्रजाजनानां, मन्त्रिणां च समरूपतां यान्ति। एवं विदुरथनगर्यां तत्त्वज्ञाः वदन्ति—‘अयं नः राजा, अमुकवंशसमुत्पन्नः’ इत्यादि। चित्तस्वभावे कारणान्वेषणस्य आवश्यकता नास्ति, यथा महारत्नस्य प्रभा स्वभावतः उदेति। अत्र विदुरथज्ञानरत्नस्य उद्भूतया प्रज्ञया एव वंशपरम्परा, राजत्वं च, केवलं प्रकाशरूपेण समुत्पन्नम्। यावन्ति भूतानि, यत्र यदा सृष्टिः, सर्वे परस्परपरिज्ञानं प्राप्नुवन्ति, चैतन्यव्याप्तित्वात्। या अकल्पिता, तीक्ष्णवेगा च चेतना, सा एव परमस्थिरत्वं लभते, मोक्षस्वरूपत्वात्। परस्परप्रदर्शनपरम्परया स्वभावाः परस्परं प्रतिबिम्बन्ति, यथा चित्तं स्वभावतः दर्पणवत्। तत्र या चेतना परिश्रमेण सर्वाः अन्याः आत्मसात् करोति, सा एव विजयी; यथा नदी स्वमार्गे अन्यानदीः आत्मनि संगृह्णाति। यावद् एते समूहे चेतन्यस्वभावेन यत्नं कुर्वन्ति, तावत् एकः परिपूर्वकः, अन्यः निमज्जति। अनन्तकोटिसृष्ट्युत्पत्तिविनाशे, प्रतिक्षणे, प्रत्यणौ, एषा प्रक्रिया पुनः पुनः भवति। न किञ्चित् कस्यचित् व्याप्यते, न च किञ्चित् क्वचित् प्रतिष्ठितम्; सर्वं चैतन्यगगनमेव, अजम्, शान्तम्, अखण्डितम्। एषः स्वप्नः अनिद्रायामपि, अप्रत्यक्षद्रष्टरपि, सत्ताविश्वासेन दृश्यते, अनुभूयमानेऽपि असत्तामात्रमयः। यथा एकः वृक्षः स्वयमेव स्थितः पुष्पपर्णफलशाखानां कारणम्, एवं अनन्तः सर्वशक्तिमान् एकः एव अस्ति। या अजता अवस्था, या मापकज्ञेयज्ञात्रूपा, सा कदापि कस्यापि जागरितस्मृत्यविस्मृतिम् न प्राप्नोति। सैव एकता, आद्यशुद्धा, नोत्पत्त्यस्तमयवर्जिता, न च तमःप्रकाशदिग्कालरहिताऽपि; सा जलवत् एकरसा, अचलिता, न च मृदुतरङ्गयुक्ता। विश्वस्य ‘अहं’, ‘त्वम्’ इत्यादिस्वरूपा शुद्धचेतन्यस्यैकप्रभया प्रकाशते; चित्ताकाशे तस्य शून्यता एव अस्ति—कुतः द्वैतैक्यादिविकल्पाः? इयं भ्रान्तिः—‘अहं विश्वः’—निरुपादानकारणा जायते; हे ब्रह्मन्, पुनः कथय, सा कथं जायते? यतः सर्वानुभवाः सर्वदा सर्वथा अन्तः समदृश्यन्ते, तस्मात् अजः सर्वः, सर्वात्मा। ‘सर्व’ ‘आदि’ इत्यादिशब्दार्थेनोक्ताः सर्वशक्तयः ब्रह्मैव, पृथग्भूताः न सन्ति; तेषां रूपाणि अपि तद्वाचकशब्दार्थरूपाणि पृथक् न सन्ति। यथा कङ्कणत्वं सुवर्णात् न पृथक्, न च तरङ्गत्वं जलात्, एवं जगत् ईश्वरात् न पृथक्। ईश्वर एव जगद्रूपः, न तु जगद्रूपं ईश्वरः; सुवर्णमेव कङ्कणत्वं, न तु कङ्कणत्वं सुवर्णम्। यथा समाहितस्य वस्तुनः रूपं बहुभागयुक्तम्, तथा चित्तं, अपि च निरवयवम्, सर्वस्य सारम्। यद् एकस्मिन्नेव काले सर्वसूक्श्मतत्त्वानां परमात्मनि बोधः, तत् अन्तः अस्मिन्नेव विश्वरूपेण, ‘अहं’ इति च प्रकाशते। यथा शिलायां बहूनां रेखानां विन्यासः भेदम् उत्पादयति, तथा चिद्राशौ अपि विश्वम्, ‘अहं’ च, भिन्नमिव दृश्यते, तत्त्वतः न भिन्नम्। यथा तरङ्गाः जलस्य, अन्यतरङ्गैः प्रेरिताः, तिष्ठन्ति, तथा परमात्मनि अपि, सृष्टयः अन्तः सन्ति, सृष्ट्यर्थरहिताः। एवं वसिष्ठस्य वाक्यैः रामस्य चित्ते अद्वितीयस्य ब्रह्मणः, विश्वस्य च, तत्त्वं प्रकाशते—यत्र सर्वं केवलं चैतन्यमात्रं, नान्यदस्ति।