कामना नाम मनःकोषं जर्जरवीणायाः सदृशी मन्द्यतमसजालैः संवृत्य नितरां न प्रमोदेन विराजते, हे ब्रह्मन्। सा सदा सुलिप्तैव, कटुतामत्त्या परिपूर्णा, दीर्घा, तन्वी, सङ्गगहनत्वेन तमःकन्दरायां लता इव विवर्धते। इच्छाभिधानं शून्यमेव, न किञ्चित् सुखदं, व्यर्थमपि उच्चैः समुत्थाय निष्फलमेव; अशुभा, क्रूरा, शुष्कपुष्पसमा च सा। मनोऽपि तत्र न प्रवर्तते चेत्, इच्छैव सर्वत्र धावति; फलमपि न लभते, वृद्धवेश्यासमा सा। संसारनाट्यविलासे विविधरससमाकीर्णे, भोगमञ्चेषु, इच्छैव वृद्धनर्तकीव दृश्यते। सा जरातरुं समारुह्य, विपत्तिफलमालिनी, दीर्घे संसारारण्ये विषलता इव प्रसर्पति। यत्र न शक्नोति सफलतां गन्तुं, तत्रापि उत्कण्ठया धावति; सा नर्तकीव हर्षरहितं नृत्यति। तिमिरसमये तीव्रं कम्पते, प्रकाशागमे शममुपैति; दुःखवारिधौ इच्छैव चञ्चलमयूरीव विश्रान्तिमुपैति। मन्दता, चपलता, गुरुत्वञ्च सा धारयति, चिरकालं रिक्तान्तरे तिष्ठति; क्षणमेकं हर्षमुपलभते, वृष्टिकाले तरङ्गवत्। या या वस्तु नष्टा, तां तां परित्यज्य, वृक्षान्तरं गच्छति; व्यक्त्यन्तरं च, इच्छैव विहङ्गमिव विचरति। तृप्त्यपि प्राप्ता, यत्र मार्गो नास्ति, तत्रापि गन्तुमिच्छति; फलं पुनः प्रार्थयते। चिरकालं एका स्थले न तिष्ठति—सा स्पृहाकपिकुञ्जरिका। इदं कृत्वा, तदन्यत्र गच्छति; सर्वत्रैव अव्यवस्था। कामना निरन्तरं प्रयत्नं करोति, यथा किञ्चिद् दैवी शक्तिरिव प्रेरयति। क्षणेनैव अधः पतति, क्षणेनैव आकाशे समुत्पतति, क्षणेन दिशां काननानि भ्रमति—हृदयपद्मे लोभमधुकरवत्। संसारदोषेषु कामनैव दीर्घं दुःखं जनयति; राजगृहेऽपि वसन्तः तया दृढबन्धने बद्धाः। सा परममूढतां ददाति, तत्त्वदर्शिनां परमावरोधः; मोहमेघमाला सा कामना। सर्वेषां प्राणिनां व्यवहारिणां मनःकल्मषसूत्रमिव, बन्धनपाशः सा। विविधवर्णा, निर्गुणा, दीर्घा, मलिनस्थितिः; शून्या, शून्ये प्रतिष्ठिता, इन्द्रधनुषः स्वरूपवत्। या शरद्विपत्तिषु पुण्यफलं विदारयति वज्रसमाना; श्रीपद्मस्य हिमः, तमसां दीर्घरात्रिः च सा। सा संसारनाट्ये नटी, शरीरपञ्जरे विहङ्गः, मनःकानने मृगः, प्रेमवीणाया वादिनी च। सा कर्मसमुद्रे तरङ्गः, मोहगजस्य शृङ्खला, मार्गे रम्यवटवृक्षः, शोककुमुदस्य चन्द्रिका। सा एव जरामरणदुःखरत्नपेटिका, सदा मदोन्मत्ता, व्याधिपीडासु क्रीडतीव। क्षणमेकं शुद्धा, क्षणमेकं तमःपट्टिका; तृष्णा व्योममार्गवत्, क्षणमेकं तुषारसङ्घातवत्। तृष्णा शमाय, चञ्चलवृत्तिनिवृत्तये त्यज्यताम्; सा घनतमसा कृष्णा, भूतापहरणाय इव। या तृष्णारोगेण संसारः मोहितः, मूकः, विक्षिप्तचित्तः तिष्ठति। तृष्णाचिन्ता त्यक्ता संसारः शोकं जहाति; चिन्तारोगस्य मन्त्रः चिन्तात्यागः इति कथ्यते। तृष्णा सर्वं गृहीत्वा—तृणं, शिलां, काष्ठमिति—लाभसंशयेन, पङ्कोदके मीनवत् कम्पते। शरीरसमुत्थिता तृष्णारोगा, क्षिप्रमेव गम्भीरं पुरुषमपि विवस्त्रं करोति, यथा सूर्यकिरणः पद्मम् उद्घाटयति। तृष्णा वेणुवल्ल्येव—अन्तः शून्या, बहिर्ग्रन्थिवती, दीर्घा, अंकुरकण्टकयुक्ता, मुक्ताभरणा इव दृश्यते। कथमिदं विस्मयं यत्, महामतयः अपि विशुद्धविवेकखड्गेन तृष्णां छिनत्ति, या दुर्भेद्या। हे ब्रह्मन्, न खड्गस्य धार, न वज्रः, न तापितायसस्फुलिङ्गः—तादृशी तृष्णा, या हृदि तिष्ठति। सा दीपशिखेव—शिखा कालिमा, शरीरं दीर्घं तैलेन, प्रकाशमयी, स्पर्शे दाहिनी। स्थिरोऽपि मेरुसमः पण्डितः, वीरः, पुरुषेषु दृढतमः अपि—तृष्णया क्षणेन तृणसमो भवति। तृष्णा विंध्यमहावनवत्—विशाला, घना, भयानका, मेघरजःसमूहसमृद्धा, घनतमसा, तुषारसमावृता। सा तृष्णैव, सर्वत्र पुरतः स्थित्वा, सर्वेषु लोकेषु अनुभूयमाना, दुर्लभदृश्या; क्षीरसागरतटे चञ्चलतरङ्गमालावत्, मधुरापि, शक्तियुक्ता च। इदानीं, शरीरं—अन्तः सिक्तं, संरचनायां जटिलं, परिवर्तनशीलं, दुःखपूरितं—संसारे चञ्चलं, केवलं दुःखहेतुः। अज्ञानमपि, विज्ञानेव दृश्यते, मिथ्यास्वभावप्रदर्शिनी; तर्केण मे शोभनं वा अशोभनं वा, न जडं न चेतनं, केवलं मोहमेव उत्पादयति। जडचेतनयोः मध्ये लम्बमानं, चपलाशां धृत्य, न विवेकी न मूढः, केवलं मोहजनकः। अल्पं सुखं, अल्पं दुःखं अनुभवति; शरीरसमं किञ्चिद् दीनतरं नास्ति—हीनं, निर्गुणं च। सदा आगमने गमने च, दन्तकेशाभरणं, प्रतिक्षणं विकासितस्मितपुष्पैः शोभितम्। शाखावत् भुजद्वयं, अस्थिपादपद्वारेण सुस्थितं, शिरः महाफलमिव ग्रीवापीठे स्थितम्, नेत्रद्वयं भ्रमरसमूहवत्।