यथा मया स्वप्ने मृत्योरनन्तरं जन्म, कौमार्यं, एकस्मिन् अवस्थायामवस्थानं, शतयोजनयानं च अनुभूतं, तथा हि हरीश्चन्द्रेणैकस्यां रात्रौ द्वादशवर्षाणि अनुभूतानि, लवनः चैकस्यां रात्रौ शतसंवत्सरपर्यन्तं जीवनं आस्वादितवान्। एकस्मिन्सृष्टिपतौ क्षण एव मन्वन्तरायुः, मन्वन्तरायुः ब्रह्मणः दिवसः, ब्रह्मणश्चायुः विष्णोः दिवसं कथ्यते। यस्य मनः समाधौ लीनं, तस्य न दिवसो न रात्रिः, न विषयाः, न जगत्, नापि आत्मा योगिनः। यदपि मधुरं, तदपि कटुतया चिन्त्यमानं कटु भवति; कटु अपि मधुरया दृष्ट्या मधुरं भवति। शत्रुः सखायं भवति मैत्रीचित्तेन, सखा च शत्रुः भवति द्वेषेण; हे महाबाहो, यथा दृष्टं तथा जगत्। ये विषयाः अभ्यासरहिताः, यथा वेदपाठः स्वाध्यायः च, ते पुनः पुनः चिन्तनात् निःसंशयं आत्मसात् भवन्ति। भ्रमितानां यात्रिकाणां जागरूकतया नौका सन्चलति; जागरूकतारहितानां भ्रमितानां नौका न सन्चलति। शून्यं जागरूकतया पूर्यते, यथा स्वप्नद्रष्टॄणां; जागरूकतया पीतं श्वेतं वा स्वाद्यते इति अनुभूयते। उत्सवः अपि, यथा आपद्, मोहितानां दुःखदायकः; विक्षिप्तभूतानां भित्तौ आकाशे च आचारः दृश्यते। मिथ्याभूतः पिशाचः मोहितस्य प्राणानपि हरति; जागरूकतया स्वप्ननारी अपि जाग्रदिव सुखदायिनी इव। यत् पुनः अभ्यासात् आगच्छति, तत् तत्रैव स्थिरतां लभते; तदसत्, व्योमवत्, केवलं चैतन्यव्योम्नि सन्निहितम्। जगत्सञ्चारः शतशफराश्वच्छायायामिव व्योम्नि विस्तृतः, केवलं मनसः स्पन्दनं, न तु वस्तुतः अस्ति इति विद्धि। मिथ्याज्ञानराक्षसस्य दर्शनं निराकारम्; एषा केवलं देहबन्धनं, विघ्नात्मकं, छिद्रयुक्तं च। एषा शोभा, या स्वप्ने चैतन्येन दृष्टा, सुप्तस्य नूतना इव दृश्यते, यथा पुरुषस्य दृश्यते। यथा अकार्षितः काष्ठस्तम्भः स्थिरः तिष्ठति, एवं परमार्थस्तम्भः—सृष्टिः—अचलः एव तिष्ठति। यथा पुरुषः बलिनां वीरोपेतः स्वप्ने विक्षिप्यते, तथा ब्रह्मणः सृष्टिः बोधिनः स्वप्नवत् गाढनिद्रायामिव। यथा तृणेषु, गुल्मेषु, लतानां च रसे शिशिरे स्थिते वसन्ते प्रतिष्ठितः, तथा सृष्टिः परमपदे स्थापितः। यथा सुवर्णे द्रवता अन्तर्गता, न बहिर्भासते, तथा सृष्टिः परमव्योमात्मनि, सूक्ष्मस्मिन् सूक्ष्मे, प्रकाशमाना स्थिताऽस्ति। यथा अङ्गविन्यासः शरीरात् न पृथक्, तथा जगत् निराकारव्योमात्मनः, व्योमब्रह्मणः न पृथक्। यथा एकः पुरुषः स्वप्ने अन्येन सह युध्यते, एवं सत्-असत्स्वरूपं जगत् व्योमात्मनः व्योम्नि व्याप्य स्थितम्। महाकल्पादौ च अन्ते च, यः रूपं चैतन्यमयं उदेति, तत् परस्परकारणेन, पश्चात्, असत्यमेव ज्ञायते, सत्यम् न। यद्यस्मिन् मुक्तब्रह्मणि अन्यद् ब्रह्म स्मृत्या उदेत्, तर्हि सा स्मृतिः, विज्ञानरूपत्वात्, सृष्टिरिव दृश्यते, केवलं विज्ञानमात्रम्। कथं विदूरथवंशस्य वंशः सर्वेषां मन्त्रिणां समानेन रूपेण प्रादुरभूत्? सर्वाणि मुख्यविज्ञानानि मुख्यं मनः यथा महावातं तदनुगच्छन्ति। परस्परसंस्पर्शेन, तानि विज्ञानानि, राज्ञः, प्रजाः, मन्त्रिणः च, समरूपत्वं प्राप्नुवन्ति। एवं विदूरथपुरीवर्तिनः यथार्थदर्शिनः वदन्ति—‘अयम् अस्माकं राजा, अमुके वंशे जातः’ इति वा अन्यथा। चैतन्यस्वभावे कारणान्वेषणं न आवश्यकम्, यथा महारत्नस्य प्रभा स्वभावतः एव उदेति। वंशधर्मः, अस्य भूमेः राजत्वं च, विदूरथविज्ञानरत्नप्रभायाः केवलं प्रकाशः। यावन्ति भूतानि, यत्र यत्र सृष्टौ, यत्र यत्र काले, सर्वे चैतन्यव्याप्त्या परस्परं अभिज्ञानं प्राप्नुवन्ति। या विज्ञानता अनिर्मिता, तीव्रवेगा, सा एव परमस्थिरतां यास्यति, मुक्तिस्वरूपत्वात्। परस्परविकासानां अनुक्रमेण, स्वभावाः परस्परं प्रतिबिम्बन्ति, यथा चैतन्यं स्वभावतः दर्पणवत्। तत्र यः विज्ञानः परमयत्नेन अन्यान् आत्मसात्करोति, स एव विजयी; यथा नदी सागरमार्गे अन्यान् प्रवाहान् आत्मनि संगृह्णाति। अत्र, यावत् एते समुच्चयाः चैतन्यस्वभावेन यतन्ते, एकः अन्ते विजयी भवति, अन्यः निमज्जति। अनन्तजगतां उत्पत्तिनाशे, प्रतिक्षणं, प्रतिपरमाणुं, एष एव पुनः पुनः भवति। न किमपि किमपि व्याप्नोति, न च किमपि क्वचित् तिष्ठति; एतद् अखिलं चैतन्यव्योम, अजं, शान्तं, अविभक्तम्। अयं स्वप्नः निद्रारहितः, दृष्टारहितः अपि दृश्यते; अस्य सत्त्वनिश्चयः ज्ञायते, तथापि अनुभूयमानः अपि, असत्स्वरूपः एव। यथा एकः वृक्षः स्वयमेव स्थितः पुष्पपत्रफलशाखानां कारणम्, तथा अनन्तः सर्वशक्तिमान् केवलं अस्ति। अजातावस्था, या प्रमाणज्ञेयज्ञातृरूपा, कदापि जागरूकचेतनास्मरणं न विन्दति। सा एकैव वस्तु, आद्यन्तशून्या, नोत्पत्तिनाशरहितः, न तमोन प्रकाशयोः, न दिशां न कालयोः, सा स्वच्छा, अनाद्यमध्यान्तवती, जलवत् एकरसा, अचला, न मृदुतरङ्गयुक्ता, न च उद्वेगयुक्ता।