त्रिषु सृष्टिषु कालः भगवान् योगेनैव क्रीडति—कदाचित् स एक एव दिवस-रात्रिः, कदाचित् केवलं मासः इति दृश्यते। कदाचित् स बहुवर्षात्मकः, कस्यचित् अतीव लघु, अन्यस्य तु अत्यन्तं दीर्घः, अपरस्य तु केवलं निमेषमात्रः भवति। अतः भगवन्, कृपया सम्यक् मे निगदतु; यतो हि श्रुतमपि तद् न विश्रामं जनयति, यथा पांसुस्थले जलं न तिष्ठति। निष्पाप, यद् यदा यथा च यद् दृश्यते, तदा तत्रैव तदनुभूयते। अमृतं अपि विषदर्शनात् विषत्वं यान्ति; शत्रुरपि मैत्र्यबुद्ध्या मित्रत्वं प्राप्नोति। यथा यद् वस्तु कल्प्यते, तथा तस्य रूपं भवति; दीर्घाभ्यासेन तदेव दैववशं यान्ति। एकरूपा चेतना यथा कल्प्यते तथा एव प्रादुर्भवति; तत्र तद् शीघ्रं भवति, स्वभावैककारणात्। यदि कश्चित् क्षणमात्रेण अनेकान् कल्पान् पश्यति, तर्हि तस्मिन्नेव क्षणे ते कल्पाः सञ्जायन्ते—नात्र संशयः। यदि कल्पः स्वं निमेषरूपं पश्यति, स कल्पः अपि शीघ्रं निमेषतुल्यः भवति; यतः चेतना यथेच्छति तथा रूपं धारयति। दुःखिनः कृते रात्रिः कल्पवत् दीर्या, सुखिनः तु सा एव क्षणवत् लघ्वी; स्वप्ने निमेषः कल्पवत्, कल्पः च निमेषवत् दृश्यते। एवं मया अपि स्वप्ने मृत्योरनन्तरं जन्म, यौवनं, स्थितिः, शतयोजनयात्रा च अनुभूता। हरिश्चन्द्रेण एकस्मिन्नेव रात्रौ द्वादशवर्षाणि अनुभूतानि; लवणेन च शतवर्षजीवनं रात्र्येकायाम्। क्षणः प्रजापतेः मनोः आयुः, मनोः आयुः ब्रह्मणः दिवसम्, ब्रह्मणः च आयुः विष्णोः एकः दिवसः इति स्मृतम्। यस्य मनः समाधौ विलीनम्, तस्य न दिवसः, न रात्रिः, न विषयः, न जगत्—यथार्थतः योगिनः आत्मापि नास्ति। यत् मधुरं तदपि कटुकभावनया कटुकत्वं यान्ति; कटुकं अपि मधुरदृष्ट्या मधुरत्वं प्राप्नोति। शत्रुः मैत्र्यबुद्ध्या मित्रः भवति, मित्रः च वैरदृष्ट्या शत्रुः; महाबाहो, यथा दृश्यते तथा एव जगत्। ये विषयाः नाभ्यस्ताः, यथा वेदाध्ययनं, ते पुनः पुनः स्मरणेन निश्चयेन आत्मसात् भवन्ति। भ्रमितानां यात्रिकाणां कृते जागरूकतया नौः चरति; जागरूकतारहितानां तु नौः न चरति। शून्यं अपि जागरूकतया पूर्यते, यथा स्वप्नद्रष्टृणां; जागरूकतया पीतं श्वेतं वा स्वादितम् इव अनुभूयते। महोत्सवः अपि विपत्तिवत् मोहितानां दुःखाय, विक्षिप्तेषु भित्तौ अपि आकाशवत् आचरणं दृश्यते। मिथ्यादैत्यः मोहितस्य प्राणानपि हरति; जागरूकतया स्वप्ननारी अपि जाग्रदिव सुखदायिनी भवति। यद् यद् पुनरभ्यासेन आगच्छति, तत् तथेव स्थैर्यं प्राप्नोति; तद् असत्, यथा आकाशम्, केवलं चैतन्यगगने एव अस्ति। जगतः गमनं शतपादाश्वरूपच्छायायाः इव आकाशे व्याप्य मनोवृत्तिमात्रं, न तु वस्तुतः अस्ति इति विद्धि। मिथ्याज्ञानराक्षसस्य दृश्यं निराकारम्; एषा केवलं देहबन्धनम्, विघातकं, छिद्रयुक्तम्। एषः तेजोविलासः, यः चैतन्यदृष्ट्या स्वप्ने दृश्यते, सः सर्वथा नूतनः, सुप्तस्यैव, यथा पुरुषस्य प्रादुर्भवति। यथा अचिह्नितः काष्ठस्तम्भः स्थिरः तिष्ठति, तथा एव परमार्थस्तम्भः—सृष्टिः—स्थिर एव तिष्ठति। यथा पुरुषः महाबलिनां मध्ये स्वप्ने विक्षिप्यते, एवं ब्रह्मणः सृष्टिः जाग्रतः सुप्तवत् विक्षिप्ता दृश्यते। यथा तृणगुल्मलतासु स्थितः रसः शिशिरे पृथिव्याम् अन्ते तिष्ठन् वसन्ते प्रतिष्ठां प्राप्नोति, तथा सृष्टिः अपि परे पदे प्रतिष्ठिता भवति। यथा हेम्नि द्रवता अन्तर्भूता, न बहिः प्रकाशते, तथा सृष्टिः अपि परे व्योमवत् आत्मनि, अतीव सूक्ष्मे, प्रकाशमाना तिष्ठति। यथा अङ्गविन्यासः शरीरात् न पृथक्, तथा एव जगत् निराकारव्योमात्मनः, व्योमवत् ब्रह्मणः, न पृथक्। यथा एकः पुरुषः स्वप्ने अन्येन सह युध्यते, तथा एव इदं जगत् सत्-असत्स्वरूपम्, व्योमात्मके, व्योमव्यापके। महाकल्पस्य आदौ च अन्ते चैतन्यरूपं रूपं उदेति; अनन्तरं परस्परहेतुतया तदसत्यमेव, वस्तुतः नास्ति इति ज्ञायते। यदि मुक्ते ब्रह्मणि अन्यः ब्रह्मा स्मृत्या उदेति, सा स्मृतिः चैतन्यरूपत्वात् सृष्टिरिव दृश्यते, केवलं शुद्धचैतन्यमेव। किमर्थं विदूरथवंशः सर्वेषां प्राचीनमन्त्रिणां सममेव प्रादुर्भूतः? सर्वाः मुख्यबुद्धयः प्रधानमनसः अनुगच्छन्ति, यथा सामान्यवाताः महातूणवातम्। परस्परानुभवेन ताः बुद्धयः राज्ञः, प्रजाः, मन्त्रिणः च समरूपता प्राप्नुवन्ति। तस्मात् ये विदूरथनगर्यां तत्त्वज्ञः, ते वदन्ति—‘अयम् अस्माकं राजा, अमुत्रवंशसम्भूतः’ इत्यादि। चैतन्यस्वभावे कारणान्वेषणं न आवश्यकम्, यथा महारत्नस्य प्रभा स्वभावतः एव उदेति। अस्य देशस्य वंशपरम्परा राज्यत्वं च, विदूरथज्ञानरत्नस्य उदितप्रभैव। यावन्तः प्राणी, यत्र यत्र सृष्टौ, यदा यदा, सर्वे परस्परं बोधं प्राप्नुवन्ति, चैतन्यस्य सर्वव्यापकत्वात्।