व्यासः कथाम् आरम्भयति— ज्ञानस्य स्वरूपं आकाशवत् अस्ति। तेन ज्ञानस्य विषयः अपि आकाशस्वरूपः एकत्वेन दृश्यते। एवम् ज्ञाता आकाशवत् स्थितिं प्राप्नोति। एषा चेतना पृथिव्यादिभिः रहिता, केवलं चैतन्यदीप्तिः स्वयम् उद्भासति। यद् अकृतं तेन कृतं, तस्य न द्वैतस्वरूपता न च सत्यम् कृतत्वम् अस्ति। यत्र यत्र चेतना यत्नं करोति, तत्र तत्र बाह्यरूपम् अपि तथा प्रवर्तते। सृजनाशक्तिस्रोतसि मुक्तं चेतनं, यावत् यत्नः न क्रियते, तावत् अचेतनं तिष्ठति। एषः विश्वः चैतन्यगगने अभिव्यक्तिः इति ज्ञायते। शुद्धात्मनि, चेतनासमाकाशे, अणुतमः अणु पर्यन्तम् अस्ति। अतः अस्य मोहस्य विषये किम् वस्तु, किम् संस्कारः, किम् स्थितिः, किम् नियतिः, किम् देहधारणम्, किम् अनिवार्यता इति किम् वदितुं शक्यते? सर्वम् यथादृष्टम् एव एकत्वेन तिष्ठति। अनन्ते केवलं मायैव, परं तु मायाऽपि नास्ति। वसिष्ठः उवाच— "सर्वम् उत्तमं दृष्टिप्रदानम् त्वया प्रकाशितम्। यथा चन्द्रः दावानलस्य तापम् शमयति, तथैव दृश्यगोचरस्य तापः शमितः।" शिष्यः उवाच— "अहो, दीर्घकालेन अविनाशि ज्ञानम् अहम् अधिगतम्। यद्यत् अस्ति, यथावत् अस्ति, यथा, यदा च अस्ति, तदेव ज्ञातम्।" शिष्यः पुनः उवाच— "मुनिश्रेष्ठ, अहम् शान्तः इव, भेदरहितः इव जातः। एषा अद्भुतकथा, एषा व्याख्या, शास्त्रदृष्टौ एव दृष्टा।" "भगवन्, सर्वज्ञ, मे संशयं निवेदय। तव अमृतवचनानि श्रोतृकर्णपात्रेण पिबन् अहम् तृप्तः न अभवम्।" वसिष्ठः उवाच— "त्रिसृष्टिषु कालः भगवतः योगलीला। कदाचित् एकः दिवसरात्रिः, कदाचित् मासः एव।" "कदाचित् बहुवर्षाणि, कस्यचित् अतीव लघु, अन्यस्य अतीव दीर्घम्, अन्यस्य केवलं क्षणः।" "अतः, भगवन्, कृपया सम्यक् कथय। श्रुत्वा विश्रान्तिः न भवति, यथा जलम् मृत्तिकायां न तिष्ठति।" "निष्पाप, यद्यत् यदा यथा दृश्यते, तदा तत्र तथा अनुभवः।" "अमृतं अपि विषदर्शनात् विषं भवति; शत्रुः मित्रभावनया मित्रत्वं प्राप्नोति।" "यथा यथा वस्तु चिन्त्यते, तथा तस्य रूपम्; दीर्घाभ्यासेन तदेव भाग्यवशम् आगच्छति।" "एषा चेतना एकरसत्वेन कल्पितरूपेण प्रकटते; तत्र तत्र त्वरितं तथा भवति, तस्य स्वरूपकारणात्।" "यदि क्षणमात्रेण बहूनि कल्पानि दृश्यन्ते, तदा तस्मिन् क्षणे कल्पानि सन्ति—नात्र संशयः।" "यदि कल्पः क्षणत्वेन आत्मानं पश्यति, तदा स कल्पः क्षणः भवति; चेतना तु यथा रूपं धारयति, तथा भवति।" "दुःखितस्य रात्रिः कल्पवत्, सुखितस्य तु तद्रात्रिः क्षणवत्; स्वप्ने क्षणः कल्पवत्, कल्पः क्षणवत्।" "एवमेव, अहम् स्वप्ने मृत्युः पश्चात् जन्म, यौवनम्, स्थितिः, शतयोजनयात्रा—सर्वम् अनुभवम्।" "हरिश्चन्द्रः एकरात्रौ द्वादशवर्षाणि अनुभवन्; लवनः एकरात्रौ शतवर्षीयं आयुः उपभुक्तवान्।" "प्रजापतेः क्षणः मनोः आयुः; मनोः आयुः ब्रह्मणः दिवसः; ब्रह्मणः आयुः विष्णोः एकः दिवसः इति कथ्यते।" "ध्याननिष्णातस्य न दिवसः न रात्रिः, न वस्तु, न विश्वम्—योगिनः आत्मापि नास्ति।" "मधुरं तु कटुत्वेन चिन्तितं कटुत्वं यथावत्; कटुत्वं मधुरभावनया मधुरं भवति।" "शत्रुः मित्रभावनया मित्रत्वं प्राप्नोति; मित्रः शत्रुभावनया शत्रुत्वं प्राप्नोति। महाबाहो, जगत् यथा दृश्यते तथा अस्ति।" "येषां वस्तूनि नाभ्यासितानि—यथा पाठः, शास्त्राध्ययनम्—चिरस्मरणेन तानि निश्चयेन आत्मीकृतानि।" "मोहितानां यात्रिकाणां चेतनया नौका चलति; मोहितानां चेतनारहितानां नौका न चलति।" "शून्यता चेतनया पूर्यते, यथा स्वप्नद्रष्टृणां; चेतनया पीतं पीतं यथा पीतं अनुभवति।" "मूढानां महाभ्रमणां महोत्सवः व्यसनवत् दुःखं जनयति; विक्षिप्तभूतानां आकाशे यथा भित्तौ आचारः दृश्यते।" "मिथ्यादैत्यः मोहितस्य प्राणं अपि हरति; चेतनया स्वप्ननारी जाग्रत्सुखं यथा ददाति।" "यद् चिराभ्यासेन आगच्छति, तदेव स्थिरं भवति; तद् असत्यम्, आकाशवत्, केवलं चैतन्यगगने अस्ति।" "जगत् गतिः शतपादघ्नस्य अश्वस्य छायानाट्यवत्, आकाशे विस्तारिता—केवलं मानसिकस्पन्दनम्, न वस्तुतः।" "मिथ्याज्ञानराक्षसस्य दृष्टिः निराकारः; एषा केवलं देहबन्धनम्, विघ्नरूपा, विद्रुमिता।" "एषा दीप्तिरूपा, चेतनया स्वप्ने दृष्टा दृष्टिः, सुप्तस्य नूतनं रूपं उत्पन्नम्, यथा पुरुषस्य दृश्यते।" "यथा काष्ठस्तम्भः अकृत्रिमः स्थिरः तिष्ठति, तथैव परमार्थस्तम्भः—सृष्टिः—स्थिरः तिष्ठति।" "यथा पुरुषः वीरैः परिवृतः स्वप्ने विक्षिप्तः, तथा ब्रह्मसृष्टिः जाग्रतस्य सुप्तवत्।" "यथा तृणेषु, गुल्मेषु, लतासु रसः शिशिरे भूमौ स्थितः, वसन्ते सन्निविष्टः, तथा सृष्टिः परस्थाने स्थितः।" "यथा सुवर्णे द्रवत्वं अन्तः न बहिः प्रकाशते, तथा सृष्टिः परे, आकाशवत् आत्मनि, सूक्ष्मातिसूक्ष्मे प्रकाशते।" "यथा अंगसंस्थापनं शरीरात् न भिन्नम्, तथा जगत् निराकारम्, आकाशवत् आत्मनः, आकाशवत् ब्रह्मणः न भिन्नम्।" एवं वसिष्ठः शिष्याय चैतन्यस्य, कालस्य, मायायाः, जगतः, अनुभवस्य, सृष्टेः च अद्भुतं रहस्यं स्नेहपूर्वकं प्रकाशयति।