शुष्कपर्णसदृशं निःसंज्ञं शरीरं भूमौ पतितं तिष्ठति, तस्य शीतलता हिमवत्स्पर्शरूपा, तद् दारुप्राचीरसमीपे दृश्यते स्म। ततो मन्त्रिणः समागत्य, तस्याः मृत्युम् उद्घोष्य, विकारलक्षणैः तद् निश्चित्य, भीत्या गृहात् निष्कास्य ताम् अपनीयुः। किं बहुना? तां गृहित्वा, चन्दनकाष्ठैः सर्पिषा च सह श्मशाने स्थापयित्वा, शीघ्रमेव भस्मनि परिवर्तिता। अनन्तरं, राज्ञ्याः निधनात् महती कलकलारवयुक्ता विलापध्वनिः प्रववृते; सर्वे ते तव परिचारकाः तस्याः अन्त्यकर्माणि सम्यक् अकुर्वन्। इदानीं त्वां सशरीरं समुपस्थितं दृष्ट्वा, यः परलोकात् पुनरागतः इति महद् आश्चर्यम् इह भविष्यति। त्वं तु सत्यसंकल्पबलात् तेनैव शरीरेण दृश्यसे, तव चित्तं पुत्रे विनिवेशितम्। यथा तव शरीरे विषये या धारणा आसीत्, सा एव आकृतिः त्वयि उत्पन्ना, हे वत्से, यथापूर्वम्। सर्वे जनाः स्वस्मिन्स्मिन्वासनानुसारं सर्वं पश्यन्ति; अत्र उदाहरणं निःसंशयं वेटालबालदर्शनमेव। त्वं सूक्ष्मशरीरसम्पन्ना जाता, हे सिद्धे सुन्दरी; पूर्वशरीरं विस्मृतं, तद् स्वयमेव निर्गच्छति। यस्य दृष्टिः सूक्ष्मशरीरे प्रतिष्ठिता, तस्य स्थूलशरीरविकारः शम्यते, अपि चेत् जाग्रतः स्यात्, नभसि मेघपटलवत्। यदा सूक्ष्मशरीरावस्था सिध्यति, स्थूलशरीरं शवसदृशं भवति—जलहीनमेघवत्, गन्धहीनपुष्पवत् च। अद्य प्रभृति, सूक्ष्मशरीरज्ञानस्य परिपाके सति, शरीरं विस्मृत्यते, यथा कौमार्ये गर्भावस्था स्मृत्या नास्ति। अद्यैकत्रिंशदह्नः समाप्तः, वयं चास्मिन्गगने प्राप्ताः; प्रातःकाले एते द्वे दासी सुप्तिभ्रमिते। अतः, आगच्छ लील, मनोरथलीलया तस्यै आत्मानं प्रकाशयामः, यथा क्रियायाः प्रवृत्तिः स्यात्। यदा 'लीलायै प्रकटावः' इति चिन्तितम्, तदा ताः देवी द्वे तत्रैव स्फुटतया दृश्ये, जाग्रत्सम्विद्भासया दीप्तिमन्त्यः। ततः लीलाविदुरथपत्नी विस्मयाकुललोचना तं गृहं निरीक्ष्य, तस्यां प्रकाशराशौ विराजमानं ददर्श। सा गृहं शशिकला इव, सुवर्णधाराभिः क्षालितमिव, शीतांशुशिखेव, कुसुमलतैव दृढाधारेण शोभते। गृहं पुरतः दृष्ट्वा, क्रीडासंकेतं च विज्ञाय, उत्थाय शीघ्रं तयोः पादयोः पतिता। यदा राज्ञी मज्जया आगता, तदा उवाच—'जयस्तु वः, जीवनदायिन्यः! अहम् अग्रे भवत्योः आगता, पन्थानं विमार्जयन्ती।' एवं उक्त्वा, ता युवत्यः, यौवनमदेन मत्ताः, मेरुशिखरस्थलतावल्लताः इव, आसनेषु उपाविशन्। 'वत्से, कथय—कथमिह प्रथमं प्राप्तवती? किं ते जातं, किं दृष्टं मार्गे, कुत्र चेति?' इति पृच्छन्त्यः। 'देवि, तत्राहं मूर्च्छायाम् अपतं, क्षीणचन्द्रकलेव, युगान्ताग्निसंवलिता। न किञ्चिदवेदम्, न सुखं न दुःखम्; ततो नेत्रपुटान्तरालैः निमील्य स्थितास्मि।' 'मरणमूर्च्छायाः अन्ते, हे परदेवि, अहं दृष्टवती—यावत् सहसा उत्पत्य व्योम्नि विहृतवती।' 'भूतकाशे वातरथं समारुह्य, यथा गन्धरेखा वह्यते, तथा अहं स्वगृहं नीतास्मि।' 'अत्र स्वामिना भूषितं, दीपैः शोभितं, रहस्यम् उत्तमशय्यायुतं गृहं पश्यामि।' 'स्वपत्न्या विदुरथं स्रग्भिः संरक्षिताङ्गं पश्यामि, स इव कुसुमोद्यानमधुनि मधु।' 'संग्रामतापश्रमात् क्लान्तः, स गाढं स्वपिति; तस्मात्, हे सुरेश्वरि, तस्य निद्रां न निवारितवती।' 'अथ देवीत्र आगता, सर्वं यथानुभूतं निवेदितवती, हे कृपणि, तव प्रसादाय।' 'हंसगामिन्यः, क्रीडारसस्मितलोचनाः, आगच्छाम, राजानं शवशय्यात् उत्थापयाम।' इति उक्त्वा, सापि प्राणं पद्मगन्धमिव मोचयित्वा, स वातुरूपेण तस्य नासिकापुटं गतः। स शीघ्रं नासारन्ध्रं प्रविश्य, वेणुविवरगतवायुवत्, स्ववासनाशतैः सहितः, सागररत्ननिचयवत्, प्रविष्टः। तस्य जीवतेजः मुखात् प्रकटितम्, यथा सलिले पद्ममपि अन्येन पद्मेन प्रविश्यमानमिव प्रतिबिम्बेन दृश्यते। शनैः शनैः सर्वाङ्गानि शोभायुक्तानि, पृथिव्यां पुष्पसमूहवत्, शैलशिखरावल्लीजालवत्, प्रादुर्भूतानि। स तदा पूर्णचन्द्रसमः प्रभायुक्तः, मुखचन्द्रकान्तिभिः गृहं प्रकाशयन्, विराजमानः अभवत्। संस्पन्दमानानि, स्निग्धानि, सुवर्णदीप्तिमन्ति, वसन्तकालीननवांकुरवत्, तस्य अङ्गानि विस्तारं जग्मुः। स शुद्धदीप्तिस्रोतःसंपन्ने, मनोहररूपे, जगत्प्रकाशकचन्द्रसूर्यसमे नेत्रे विमील्य, उत्थाय, तेजोमयशरीरः, विन्ध्यगिरिरिव वृद्धिं गतः, उवाच—'कोऽत्र स्थितः? कः अस्मिन्प्रभामये निकेतने वसति?' तदा तस्य पुरतः क्रीडाद्वन्द्वं 'आज्ञाप्यताम्' इति अवदत्। स च विनीतया स्थितं क्रीडाद्वन्द्वं पश्यन्, यथारूपं, यथासंस्थानं, यथावर्णं, यथावाक्यं, यथायत्नं, यथानन्दं, यथोदयम्, तमेव द्वन्द्वं तत्र अपश्यत्।