स्वप्नवत् जागरितं जगदिति न संशयः। यथा स्वप्ने नगरी मिथ्याभासते, तथा सृष्ट्यादौ जगदपि तद्वदवास्तवमेव दृश्यते। स्वप्ने यदर्थः प्रदर्श्यते, स तु नास्ति; केवलं चैतन्यमेव नित्यं, स्वप्नवस्तूनि तु मिथ्यैव। यथा स्वप्ने गगने पर्वतः सहसा वा शनैः प्रकटते, तथा जाग्रतावपि खं तत्त्वं क्रमशः दृश्यते। ये समीपस्थिताः जनाः तं कञ्चित् उड्डयन्तं वा मृतं वा पश्यन्ति, तेषां स्वभावः ज्ञानसंक्रमणबलात् आच्छादितः स्यात्। एते सृष्टयः केवलं भ्रान्तिजन्याः, मायया जाताः, स्वप्नानुभववत् शून्याः, मिथ्याभासाः। स्वप्नानुभवाः, मृत्योरुत्थानयोर्मध्ये ये दृश्यन्ते, तथा अन्यानि च भ्रमणानि, सर्वाणि प्रकाशमानानि इव दृश्यन्ते, किन्तु मृगमरीचिका-तटिन्याः मृत्युवत्, सूक्ष्मशरीररूपवहने मिथ्यैव जायन्ते। एवं चेतनया शीघ्रं जीवः निगृहीतः, अश्वमिव पुरतः, संकल्पबलात्, यथा मनसः गमनं निगृहीते। अथ कश्चित् पृच्छति—“देवि, कियत्कालं अत्र प्रासादे गतं, यावत् अहं समाधौ स्थितः, राज्ञः च शरीरेऽत्र स्थिते?” सा प्रत्युवाच—“मासः अत्र गतः; एते द्वे दासी अन्तःपुरे त्वां पालयन्त्यौ स्थिते, यावत् त्वं सुप्तः, शरीरेऽत्र नीते। शृणु, सुन्दरी, यत् ते शरीरेऽत्र जातं—द्वाविंशत्याः दिनेभ्यः स्नेहाः शिथिलीकृताः। प्राणहीनं भूमौ पतितं, सुखोष्णं शुष्कपत्रवत्, हिमवत् शीतलं, काष्ठभित्त्याः समीपे स्थितं। तदा मन्त्रिणः आगत्य, मृतां इति निश्चित्य, लक्षणैरवगम्य, भयात् गृहात् निष्कास्य। किमत्र बहुना? तां गृहीत्वा चितायां चन्दनघृतसमेतां स्थाप्य, शीघ्रमेव भस्मीकृता। ततः रानीमरणात् महान् क्रन्दनध्वनिः जातः, सर्वे परिचारकाः अन्त्यक्रियाः अकार्षुः। अद्य त्वां देहधारिणीं दृष्ट्वा, अत्र आगत्य, परलोकात् पुनरागमनं महदाश्चर्यं मन्यन्ते। त्वं तु सत्यसंकल्पबलात्, तेनैव शरीरेण दृश्यसे, मनः पुत्रे समाहितम्। यद्यद् देहे विषये सङ्कल्पितं, तदेव रूपं समुत्थितं, पूर्ववत्। सर्वः स्ववासनानुसारं सर्वं पश्यति; अत्र दृष्टान्तः—वेतालबालदर्शनं, अविरोधेन। त्वं सूक्ष्मशरीरसम्पन्ना, साध्वी सुन्दरी, पूर्वदेहः विस्मृतः, सः स्वत एव गच्छति। यः सूक्ष्मशरीरदृष्ट्या स्थितः, तस्य स्थूलदुःखं निवर्तते, अपि जाग्रतः इव मेघः गगने। यदा सूक्ष्मशरीरस्थितिः सिध्यति, तदा स्थूलदेहः मृतवत् भवति—निर्जलमेघवत्, गन्धहीनपुष्पवत्। अद्य, यदा सूक्ष्मशरीरचेतना परिपक्वा, देहः विस्मृतः, यथा कौमार्ये गर्भावस्थाविस्मरणम्। अद्यैकत्रिंशे दिने, वयं एतद्व्योम आगताः; प्रभाते एते दासी सुप्तिभ्रमिते। आगच्छ लील, क्रीडार्थं तस्यै आत्मानं प्रकाशयावः, विचारक्रीडया, यथा प्रवृत्तिः स्यात्। यदा ‘लीलायै प्रतीयाम’ इति सङ्कल्पः जातः, तदा तत्रैव ताः द्वे देव्यौ, चैतन्यबलात्, तस्मिन् दर्शनप्रभायुक्ते, दृश्येते। ततः विदुरथमहाराजस्य भार्या लीला विस्मयपूर्णनेत्रा गृहं दृष्ट्वा, तेन प्रकाशपुञ्जेन दीप्तं, अपश्यत्। सा चन्द्रमण्डलखण्डवत्, सुवर्णधाराप्लुतवत्, शीतांशुवत्, स्थिराधारलता इव शोभते। गृहं पुरतः दृष्ट्वा, क्रीडासंकेतं ज्ञात्वा, शीघ्रं उत्थाय तयोः पादयोः पतिता। तदा रानी मज्जया आगत्य, “जयस्तु वः, जीवनदायिन्यः! अहं पूर्वं आगता, पन्थानं विमार्जयन्ती,” इति उवाच। एवं उक्त्वा, ताः युवतयः, यौवनमदविह्वलाः, मेरुशिखरस्थलतावल्लत्यः इव, आसनेषु उपविष्टाः। ताः ऊचुः—“बालिके, कथय, कथं त्वं अत्र प्रथमं प्राप्ता? किं जातं, किं दृष्टं मार्गे, कुत्र च?” सैवोवाच—“देवि, तत्र अहं मूर्च्छितां पतितां, क्षयचन्द्रिकां इव, युगान्ताग्निना संवृताम्। न किञ्चित् अवेदिषं, न सुखं न दुःखं; तदा कम्पितपक्ष्मणा नेत्रं निमील्य...। तदा तस्य मृत्युमूर्च्छायाः अन्ते, परमेश्वरि, अपश्यम्—यावत् सहसा व्योम्नि उत्पत्य उत्थिता। पञ्चभूतव्योम्नि वातरथमारुह्य, यथा गन्धानुगमनम्, तथा अहं अत्र आलयम् आनीता। अत्र स्वामिना विभूषितं, दीपैः दीप्तं, एकान्तं, शय्यया शोभितम् आलयं पश्यामि। तत्र पतिं विदुरथमपि पश्यामि, पुष्पैः रक्षितशरीरं, पुष्पवाटिकायां मधुवत्। स युद्धक्लान्तः, गाढनिद्रया सुप्तः; अतः, देवेश्वरि, तस्य निद्रां न वारितवती। तदा देवी अत्र आगता, यथानुभूतं सर्वं निवेदितवती, भवत्याः कृपार्थम्। हे हंसगामिन्यः, क्रीडारम्यलोचनाः, एषः राजानं चिताशय्यात् उत्थापयाम।” एवं सा कथा प्रवहति, यथाशास्त्रं, श्रद्धया, सौम्यया च।