तत्रैव राजमहलमध्ये, रानी दुःखिता स्थितासीत्। तस्याः सखी, अन्य स्त्री, कुतश्चित आगता इव, तस्याः समीपं आगच्छत्। जनाः तदा चिन्तयिष्यन्ति—“रानी अत्र दुःखिता; अन्य स्त्री, सखी, कुतश्चित आगता अस्ति।” किं तत्र संशयः? ये प्राणी विवेकहीनाः, यथा पश्यन्ति तथा एव आचरन्ति, न पृच्छन्ति, न चिन्तयन्ति। यथा काष्ठपिण्डः भ्रमन् वृक्षं स्पृष्ट्वा शीघ्रं तं अतीत्य गच्छति, तथा मूढाः अग्निं, पर्वतं, देवांश्च अज्ञात्वा अतीत्य गच्छन्ति। यथा जागरणे मम न ज्ञायते—स्वप्नशरीरं कुत्र गतम्, तथा इदं यद् अनुभूयते, सर्वं असत्यम्। हे प्रभो, स्वप्नशिखरं जागरणे कुत्र गच्छति? मे संशयं निवारय, यथा शरद्गर्तं मेघं वातः निवारयति। स्वप्ने, भ्रमे, कल्पने च, पर्वतादीनि वस्तूनि चैतन्ये एव सन्ति; तानि गतिक्रमाणि अन्तः लयं यान्ति, यथा वातः स्वात्मनि लयं याति। यथा वातस्य गति स्वशान्तौ लयं गच्छति, तथा गतिक्रमः शान्तः स्वात्मनि लयं गच्छति, एकत्वं प्राप्नोति। चैतन्यस्य स्वप्नवस्तुभिः द्वैतं नास्ति, यथा जलस्य तरलत्वेन, वायोः गत्याः, द्वैतं नास्ति। यदि अत्र द्वैतज्ञानं जायते, तद् परममूढता; तदेव संसारः, मिथ्याद्वैतभावात् उत्पन्नः। वस्तुतः, कारणाभावेन, चैतन्यस्य स्वरूपं किम्? स्वप्नवस्तूनां द्वैतं स्वप्ने निरर्थकम्। यथा स्वप्नः, तथा जागरणं; अत्र संशयः नास्ति। स्वप्ने नगरी असत्यतया दृश्यते, सृष्ट्यादौ जगत् अपि असत्यतया दृश्यते। स्वप्ने निर्दिष्टं वस्तु तत्त्वतः न अस्ति; नित्यसत्यं चैतन्यस्य, स्वप्नवस्तूनि असत्यानि। यथा स्वप्ने पर्वतः आकस्मात् गगने दृश्यते, वा शनैः, तथा जागरणे आकाशतत्त्वं क्रमशः दृश्यते। ये समीपस्थाः जनाः, कञ्चनं उड्डीयमानं वा मृतं इति पश्यन्ति, यतः तेषां स्वभावः ज्ञानपरिवर्तनेन आक्रान्तः। एतानि सृष्टयः केवलं भ्रान्तिजं मिथ्यादर्शनं; मृगमरीचिका वा स्वप्नानुभवः इव, तानि केवलं शून्यं अभासन्ते। स्वप्नानुभवः, मृत्युः-जागरणयोः मध्ये यः अनुभवः, अन्यानि च भ्रमणानि, स्पष्टाभासानि इव दृश्यन्ते, किन्तु तानि मिथ्या उत्पन्नानि, मरीचिकानदीमृत्युः अनुक्रमेण, सूक्ष्मशरीररूपेण। तत्र, चैतन्यं शीघ्रं जीवात्मानं निगृह्य, अश्वं यथा, तस्याः पुरतः, संकल्पबलात्, मनोगतिं यथा निवारयति। ततः, “कियत् कालः अत्र महले गतः, यत्र अहं समाधौ स्थितः, राजा मृतः इह स्थितः?” इति पृच्छति। सा उत्तरे—“एकः मासः अत्र गतः; एते द्वौ दासी, अन्तःपुरे स्थित्वा त्वां रक्षयन्ति, यदा त्वं सुप्ताः, शरीरं च अत्र आनितम्।” “शृणु, सुन्दरी, यत् ते शरीरं अत्र अभवत्—द्विसप्ताहे शरीरस्य स्नायुक्षयः अभवत्। मृतं, भूमौ पतितं, शुष्कं पर्णमिव, शवः हिमवत् शीतलः, काष्ठपट्टिकायाः समीपे दृश्यते। ततः मन्त्रिणः आगत्य, मृत्युदोषैः निश्चित्य, भयात् गृहतः निष्कास्य, शवम् अग्निकुण्डे चन्दनघृतैः स्थाप्य, शीघ्रं भस्मीकृतम्।” “ततः रानीमृत्युः महद् विलापं उत्पादितवान्; सर्वे परिचारकाः तव अन्त्यकर्माणि अकुर्वन्। अद्य त्वं शरीररूपेण आगत्य, लोकः महद् आश्चर्यं मन्यते—‘इयं परलोकात् पुनः आगता।’ किंतु त्वं, सत्यसंकल्पबलात्, तेनैव शरीररूपेण दृश्यसे, तव मनः पुत्रे स्थिरम्। यत् ते शरीरस्मरणम् अभवत्, तदेव रूपं त्वयि उदितम्, पूर्ववत्।” “सर्वे जनाः स्वस्मात् संस्कारात् सर्वं पश्यन्ति; अत्र उदाहरणं, बालवेतालदर्शनं, विरोधरहितम्। त्वं सूक्ष्मशरीरसम्पन्ना अभवः, पुरातनं शरीरं विस्मृतम्, स्वतः गच्छति। यस्य दृष्टिः सूक्ष्मशरीरे स्थिरा, तस्य स्थूलदुःखं शान्तं, जागरितस्य अपि, मेघः आकाशे इव।” “यदा सूक्ष्मशरीरस्थितिः स्थिरा, स्थूलशरीरं शवमिव, निर्जलमेघः वा, गन्धहीनं पुष्पमिव। अद्य, यदा सूक्ष्मशरीरचैतन्यं परिपक्वम्, शरीरं विस्मृतम्, यथा गर्भावस्था युवावस्थायाम् विस्मृता। अद्य, एकत्रिंशद् दिने, वयं अत्र आकाशं प्राप्तवन्तः; प्रभाते, दासी द्वयः निद्रया मोहिते। अतः आगच्छ, लीले, तस्याः कृते, मनःक्रीडया, आत्मानं प्रकाशयामः, यथा क्रीडा प्रवर्तते।” यदा मनसि विचारः उदितः—“लीलायाः पुरतः प्रकटामहे”—तदा देव्या द्वे, चैतन्यबलात्, तत्र दृष्टे, तस्मिन दृश्ये दीप्तिमती। ततः, लीला, विदुरथपत्नी, विस्मयपूर्णनेत्रा, तं गृहं अपश्यत्, तेन तेजोमण्डलेन दीप्तम्। गृहं चन्द्रमण्डलात् निर्मितमिव, सुवर्णधाराभिः क्षालितमिव, शीतदीप्तिमिव, दृढाधारया लता इव, तद् अपश्यत्। तं गृहं पुरतः दृष्ट्वा, क्रीडासंकेतं अनुभूय, सा शीघ्रं उत्थाय, तयोः पादयोः पतिता। यदा रानी मज्जया आगता, सा उवाच—“जयस्तु वः, जीवनदायिकाः! अहं पूर्वं आगता, मार्गं शोधनाय।” एवं उक्त्वा, ताः युवत्यः, यौवनमदेन मदिरिताः, मेरुशिखरे लताः इव, आसने उपविष्टाः।