शिष्यः गुरुम् उवाच—"भो गुरो, स्थूलशरीरं सूक्ष्मशरीरभावं प्राप्नोति वा, अथवा तत्किमन्यदस्ति? तत्त्वेन मे वद, न ह्यहं वेद्मि, मोहित इव अस्मि।" तदा गुरुः प्रत्युवाच—"प्रिय शिष्य, एतद् अहं तव पुनःपुनः उक्तवान्, किं त्वं मम उत्तरं न गृह्णासि? केवलं सूक्ष्मशरीरमेवास्ति, अत्र स्थूलशरीरस्य किञ्चिदपि नास्ति।" "शिष्यस्य अभ्यासेन स्थूलशरीरबुद्धिरुत्पद्यते; सा यदा शमं गच्छति, तदा पूर्वावस्थैव प्रवर्तते। तदा गुरुत्वं, कठिनता, स्थैर्यं, विपरीतग्रहणं च निवर्तते; यथा स्वप्ने एतानि धर्माः ज्ञातुः शुद्धचेतनया लीयन्ते। ततः काष्ठरज्जुवत् लाघवमुपजायते, यथा स्वप्ने देहः स्वप्नत्वबुद्ध्या लघुत्वं गच्छति। एवं जाग्रत्यपि, स्थूलोऽपि देहः योगिनां दृढसंकल्पेनोत्थितचेतसां लाघवं प्राप्नोति।" "यदा एषः देहः मृतः स्यात्, तदा येऽत्र अवशिष्टाः, ते अनिवार्यं सूक्ष्मशरीरभावं अनुभविष्यन्ति। जागरणबलेन अपि जीवन्नपि योगिनः तं भावं प्राप्नुवन्ति; तत्र स्मृतिरुत्पद्यते चेत्, केवलं संकल्पेन 'अहमेव अयम्' इति बुद्धिरुपजायते। यद्यद् रूपं तस्य देहस्य, तदेव तस्य विविक्तस्य; एषा मायैव, यथा रज्जौ सर्पदर्शनम्। सा गता चेत्, किं नष्टम्? सा जाता चेत्, किं लब्धम्?" "यदि शीघ्रमेव ते स्वस्थानं यथापूर्वं पश्यन्ति, यदि वा सत्यम् इच्छाशक्त्या तद्विजानन्ति, ततः किं, भगवन्? तदा ते चिन्तयिष्यन्ति—'राज्ञी अत्र दुःखिता, अन्यां स्त्रीं सखीमेकां तस्याः समीपं प्राप्ताम्।' तत्र का शङ्का? यः विवेकहीनः, स यथादृष्टं आचरति, न पृच्छति; कथं स विचिन्तयेत्?" "यथा मृत्पिण्डः भ्रमन् वृक्षं स्पृशित्वा शीघ्रं गच्छति, तथैव अज्ञः अग्निं, पर्वतान्, देवांश्च न जानाति, तान् लङ्घयति। यथा जाग्रत्युत्थाने स्वप्नदेहस्य गतिं न जानामि, एवं संसारदृष्टं सर्वमप्यसत्यम्।" "भगवन्, स्वप्नशिखरं जाग्रत्युत्थाने कुत्र गच्छति? मे संशयं विमोचय, यथा वातः शरद्भ्रान्तिं नयति। स्वप्ने, भ्रमणायां, विकल्पे वा, पर्वतानि चित्स्वरूपे एव दृश्यन्ते; तानि गत्यन्ते अन्तर्मुखत्वेन, यथा वातः आत्मनि विलीयते। यथा वातगति स्वात्मनि उपशमं यान्ति, एवं चेष्टानिवृत्तौ तदात्मनि एव लीयते।" "न कदापि चितः वस्तुनोः द्वैतं विद्यते, यथा आपः द्रवत्वस्य वा, वा गतित्वस्य च वातोः। यदि द्वैतज्ञानमत्र जायते, सा परमा अज्ञानता; सा एव संसारः, मिथ्याद्वैतबुद्धेः उत्पाद्यः।" "नहि हेतूनां अभावे चित्स्वरूपं किम्? स्वप्ने द्वैतदर्शनं व्यर्थम्। यथा स्वप्नः, तथा जाग्रत्—नात्र संशयः; स्वप्ने पुरी अवास्तवती दृश्यते, सृष्ट्यादौ च जगदपि तद्वत्।" "स्वप्ने निर्दिष्टं वस्तु न वस्तुतो विद्यते; नित्यं चैतन्यमेव सत्यम्, स्वप्नवस्तूनि तु असत्यानि। यथा स्वप्ने पर्वतः आकाशे सहसा वा शनैः प्रादुर्भवति, एवं जाग्रत्यपि स्थूलाकाशः क्रमशः प्रतीयते।" "ये समीपस्थाः, ते कञ्चन उत्क्षिप्तमिव, वा मृतमिव पश्यन्ति, स्वस्वभावस्य ज्ञानपरिवर्तनबलात्। एतानि सृष्टयः केवलं मिथ्याज्ञानजन्याः, भ्रान्त्युपपन्ना, शून्यरूपा, स्वप्नानुभववत्।" "स्वप्नानुभवाः, मृत्योर्जागरणयोः मध्ये दृश्यमानप्रत्ययाश्च, अन्यानि च भ्रमणानि, सर्वाणि स्फुटदर्शनवत् प्रतीयन्ते, किन्तु सर्वाणि मिथ्यैव, मरीचिस्रोतसः अनुक्रमवत्, सूक्ष्मशरीररथवद् उपजायन्ते।" "एतेन समयेन, चैतन्यम् तं जीवम् इच्छाशक्त्या, अश्वमिव, शीघ्रं निगृह्य, पुरतः स्थितवती, यथा मनसो गमनं निगृह्यते।" "शृणु, सुन्दरि, कियत् कालं अत्र राजगृहे गतं यदा अहं समाधौ लीनः आसीं, राज्ञः च शरीरम् अत्र स्थितम्? अत्र एकः मासः गतः; एते द्वौ दासी, अन्तःपुरे तव रक्षायै स्थिते, त्वं सुप्ता, शरीरं चात्र नीतम्।" "शृणु, सुन्दरी, यत् तव शरीरे अत्र अभवत्—द्विसप्ताहाभ्यन्तरे, स्नायवः विनष्टाः। प्राणहीनम्, भूमौ पतितम्, शुष्कपर्णसदृशम्, हिमवत् शीतलम्, काष्ठभित्तिसमीपे स्थितम्।" "ततः मन्त्रिणः आगत्य, मृताम् इति निश्चित्य, विकारलक्षणैः तद् ज्ञात्वा, भयात् गृहेन निष्कास्य। किम् अत्र बहुनोक्त्या? तां गृहित्वा, चन्दनतैलेन सह चितायाम् स्थाप्य, शीघ्रं भस्म कृतवन्तः।" "अनन्तरं, राज्ञ्याः निधनात् महान् कोलाहलः अभवत्, सर्वे तव परिचारिकाः क्रियाः कृतवन्तः।" "इदानीं, त्वां अत्र शरीरेण दृष्ट्वा, आगत्य, अन्यलोकात् प्रत्यागमनं महदाश्चर्यं भविष्यति। त्वं तु, सत्यसंकल्पबलात्, तेनैव देहेन इह दृश्यसे, तव मनः पुत्रे स्थिरम्।" "यादृशः तव देहे विषये संस्कारः आसीत्, स एव रूपः त्वयि उत्पन्नः, वत्से, यथापूर्वम्।" "सर्वे जनाः स्वस्वसंस्कारानुसारं सर्वं पश्यन्ति; अत्र उदाहरणं वेटालबालदर्शनम्, यत्र विरोधो नास्ति।" "त्वं सूक्ष्मशरीरसम्पन्ना अभूः, साधुशोभने; पूर्वशरीरं विस्मृतम्, स्वयमेव गच्छति।" "यस्य दृष्टिः सूक्ष्मशरीरे दृढा, तस्य स्थूलशारीरक्लेशः निवर्तते, यद्यपि स जाग्रतः दृश्यते, यथा आकाशे मेघः।