असत्यमेव त्वरितमुत्पद्यते त्वरमेव लीयते च; मोहः तु तस्मिन्भ्रान्तचित्ते जायते, यथा रज्जौ सर्पबुद्धिर्जायते। यः कश्चन मनसोद्भवः प्राणी न जागरितः स्यात्, तस्येदं दृश्यते केवलं प्रतिरूपत्वेन, मिथ्यावपुषा। सर्वे जनाः स्वानुभवस्थिताः सन्तः, इमां सृष्टिमिव स्वप्नवत्पश्यन्ति, यथा पुनःपुनः देहं प्राप्नुवतः पृथिवीचक्रस्पन्दनं दृश्यते। यदा योगी ब्रह्मणः पूर्वं लोकैः सह गच्छति, तदा किमस्य शरीरं, यत्परिवर्तनोपकरणमिव दृश्यते? देहान्तरगमनं तु तदा भवति, यदा पूर्वशरीरं नश्यति; तदा तदन्तरं शरीरं दीप्तिमानिव दृश्यते, यथा स्वप्ने। यथा हिमबिन्दुः सूर्यकान्त्यां लीयते, शरद्गगने श्वेतमेखला नश्यति, एवं योगिनः शरीरमपि दृश्यमानमपि अदृश्यं भवति। कदाचित् अन्ये योगिनः तस्यान्तिके स्थिताः अपश्यन्त्येव तस्य शरीरं, यथा विहगः आकाशे त्वरया उड्डीयमानः विलीयते। स्वस्ववृत्त्या कश्चन कदाचित् तं योगिनं पुरतः पश्यन्, “स मृतः” इति मन्यते। तेषां तु देहात्मभावो मिथ्यैव, यः तत्त्वज्ञानात् निवर्तते, यथा रज्जौ सर्पबुद्धिः रज्जुतत्त्वावगमात् निवर्तते। किमिदं शरीरम्? कस्य जीवितम्? कस्य विनाशः? कथं कुतः? इति सर्वमज्ञानमेव, यदिदानीं विनष्टम्। भूतशरीरं सूक्ष्मशरीरावस्थां प्राप्नोति वा, अन्यद्वा? इति पृच्छामि, भगवन्, न हि जानामि, मोहवदिव। अहं तु एतदनेकवारं उक्तवान्, किं तु त्वं न गृह्णासि; केवलं सूक्ष्मशरीरमेवास्ति, अत्र भूतशरीरं नास्ति। पुनःपुनः अभ्यासात् भूतशरीरबुद्धिः उत्पद्यते, तस्या निवृत्तौ पूर्वावस्था पुनरुपजायते। तदा गुरुत्वं, कठिनता, स्थैर्यं, मिथ्याग्रहणं च निवर्तन्ति, यथा स्वप्ने एतानि गुणाः विज्ञातुः शुद्धचेतनया नश्यन्ति। तदा लाघवमिव कर्पासस्य अनुभवः जायते, यथा स्वप्ने स्वप्नत्वबुद्ध्या शरीरं लघुत्वं प्राप्नोति। एवं जागरितबोधेन, स्थूलमपि शरीरं लीलायाम् अर्हति, यथा दीर्घकालसंकल्पेन परिपक्वचित्तानां स्यात्। यदा एतत् शरीरं मृतवत् दग्धं भवति, तदा अवशिष्टाः तत्र स्थिताः अवश्यं सूक्ष्मशरीरत्वं अनुभविष्यन्ति। जागरितबोधस्य तीव्रतया, अपि जीवन्नपि योगिनः तदवस्थां प्राप्नुवन्ति; यत्र स्मृतिः जायते, तत्र “अहं अयमस्मि” इति संकल्पमात्रेण भवति। यस्य यद्रूपं शरीरं, तादृशमेव जागरितस्य शरीरम्; एषा माया रज्जौ सर्पदर्शनवन्मृग्या। तस्य नाशे किं नष्टम्? उदये किं लभ्यते? यदि तत्क्षणात् स्वपरिचितं देशं पूर्ववत्पश्यन्ति, अथवा दृढसंकल्पेन तद्बोधं प्राप्नुवन्ति, तर्हि किमत्र, भगवन्? ते मन्यन्ते—“राज्ञी अत्र क्लिष्टा, अन्यास्या सखी कुतश्चित् आगता।” किमत्र संशयः? अविवेकिनः जनाः यथादृष्टं कुर्वन्ति, न पृच्छन्ति, कथं चिन्तयेयुः? यथा मृत्तिकाखण्डः भ्रमन् वृक्षं शीघ्रं गच्छति ताडयित्वा, एवं अज्ञाः अग्निं, पर्वतान्, देवान् च न जानन्तः तानि अतिक्रामन्ति। यथा जागरिते न जानामि स्वप्नशरीरं कुत्र गतं, एवं सर्वमिदं दृश्यजगत् असत्यमेव। भगवन्, स्वप्नशिखरं जागरिते कुत्र गच्छति? मेघः शरदि वातेन यथा नीयते, तथा मम संशयं नय। स्वप्ने वा मोहविकल्पे वा, यानि पर्वतानि चित्स्वभावे दृश्यन्ते, तानि व्यापारेण अन्तर्मुखानि भवन्ति, यथा वातस्य गमनं स्वात्मनि लीयते। यथा वातगति स्वात्मनि उपशमं यान्ति, तथा व्यापारनिवृत्तौ स्वस्वरूपे लीयते, तदेकत्वं प्राप्नोति। न कदापि चित्-स्वप्नवस्तुनोः द्वैतं, यथा द्रवत्वं जले, गमनं वा वायौ न द्वैतमस्ति। यदि अत्र द्वैतज्ञानं जायते, तत्परमज्ञानमिति; अयं संसारः द्वैताभिमानात् उत्पद्यते इति प्रसिद्धम्। कारणाभावेतु चैतन्यस्य किम्? स्वप्नवस्तूनां द्वैतं स्वप्ने न अर्थवान्। यथा स्वप्नः, तथा जागरितमपि—नात्र संशयः; स्वप्ने पुरी मिथ्या दृश्यते, सृष्ट्यादौ अपि विश्वं मिथ्या दृश्यते। स्वप्ने निर्दिष्टः विषयः न वास्तवतोऽस्ति; नित्यं वस्तुतत्त्वं चैतन्यस्य, स्वप्नवस्तूनि तु असत्यानि। यथा स्वप्ने पर्वतः आकस्मिकं व्योम्नि दृश्यते, शनैर्वा, तथा जागरिते भूताकाशः क्रमशः दृश्यते। ये समीपस्थिताः तं केचन उड्डयमानमिव, केचन मृतमिव पश्यन्ति, स्वस्वभावस्य ज्ञानसंक्रमणबलात्। एतानि सृष्टयः केवलं भ्रान्तिजन्यं मिथ्याज्ञानमेव; तानि मृगत्रिष्णिकायामिव, स्वप्नानुभववत्, शून्यानि दृश्यन्ति। स्वप्नानुभवाः, मृत्योरुत्थानयोः मध्ये यः अनुभवः, अन्ये च विचराः, सर्वे स्पष्टरूपेण दृश्यन्ते, किन्तु मिथ्यैव, मृगजलनदीवृत्तिवत्, सूक्ष्मशरीररथान्तर्गताः। एतेन समये चैतन्यं तं जीवमिव त्वरया निगृह्णाति, यथा अश्वं, पुरतः संकल्पबलात्, यथा चित्तगति निरोध्यते। कथय, सुन्दरी, कियत्कालोऽत्र राजभवने गतः, यावत् अहं समाधौ स्थितः, राज्ञः च देहः अत्र शयितः? एकमासः अत्र गतः; एते द्वे दासी अन्तःपुरे स्थिते त्वां पालयन्त्यः, यावत् त्वं सुप्ता, शरीरं च अत्र नीतम्। शृणु, सुन्दरी, यत् तव शरीरस्य अत्र जातम्—शरीरं पक्षद्वयेना स्नायवो नष्टावस्थां प्राप्तम्।