सा नवसम्पादितपुष्पराशिसमुद्भासिततेजसा शोभमानासीत्। तस्या: सर्वाणि क्रियाः पतिस्याननं पश्यन्त्या: दृढदृष्ट्या: प्रेरितानि इव सन्दृश्यन्ति स्म। तस्या: मुखं किञ्चित् क्षीणप्रभं, निशीथकाले क्षीयमाणचन्द्रस्येव, आसीत्। तौ द्वौ ताम् अपश्यताम्, सा तु तौ नापश्यत्, यतः तस्याः तद्वास्तवसंकल्पानुसारं उत्थानं नाभवत्। तत्र, पूर्वलीला तत्र देहं स्थाप्य, यथोक्तं ध्यानसहितचेतनया निर्गता। अद्य तु, या लीला यस्याः देहः तत्र आसीत्, तस्या: वृत्तान्तो न निगदितः। कथयस्व, भगवन्—सा कुतः गता? तस्या: किं जातम्? क्व तद् लीलादेहः? किं तद् वस्तुतः? तद् केवलं भ्रान्तिः, मरुस्थले जलधाराभ्रान्तिवत्। यथा लीला जागरित्या क्रमशः विकारमाप, तथा तस्या: देहः पर्वते हिमवत् शनैः लयं गतः। सूक्ष्मदेहात् कालक्रमेण 'अहं स्थूलशरीरः' इति मोहो जातः, यथा रज्जौ सर्पभ्रान्तिः। यद् यद् सूक्ष्मदेहेन दृश्यते—भूमिः आदि—तत् तद् नामान्येव लभते; तद् स्थूलशरीरम् इति कथ्यते। वास्तवे तु, स्थूलशरीरम्, भूम्यादिस्वरूपम्, न नाम्ना न वस्तुतः अस्ति—शशविषाणवत्। यदि स्वप्ने नरः 'अहं मृगः' इति मन्यते, तस्य मृगत्वे क्षीणे मृगं क्व अन्वेषयेत्? असत् वस्तूनि शीघ्रं उद्भवन्ति, शीघ्रं लयं यान्ति; मोहो मूढस्य जायते, यथा रज्जौ सर्पभ्रान्तिः। ये मनसः जाताः, चेतनायाम् अनुत्थिताः, तेषां दृश्यं केवलं अनुकरणम्, मिथ्यास्वरूपम्। प्रत्येकः, स्वानुभवस्थितः, सृष्टिं स्वप्नवत् पश्यति, यथा पुनःपुनः देहवान् पृथिव्याः चक्रकम्पनम् अनुभवति। यदा योगी ब्रह्मणः पूर्वे लोकान् गच्छन् अग्रसरति, तस्य देहः किं—यः केवलं संक्रमणवाहनरूपः दृश्यते? एकस्य देहात् अन्यदेहगमनम् तदा भवति, यदा पूर्वदेहः विनश्यति; संक्रमणशरीरम् स्वप्नवत् दीप्तिमत् भवति। यथा हिमबिन्दुः सूर्यकिरणेषु लयं याति, वा शरद्व्योम्नि श्वेतमेघः लयं याति, तथा योगिनः देहः दृश्यमानः अदृश्यः भवति। कदाचित् योगिनः देहः अन्ययोगिभिः सहसा न दृश्यते, यथा पक्षी आकाशे शीघ्रं उड्डीयमानः लयं याति। स्ववासनानुसारम्, कश्चन काले कश्चन योगिनं अग्रे पश्यन् 'स मृतः' इति मन्यते। तेषां देहात्मबुद्धिः केवलं भ्रान्तिः, या ज्ञानात् शमं याती, यथा रज्जौ सर्पभ्रान्तिः रज्जुसाक्षात्कारात् लयं याति। किं देहः? कस्य अस्तित्वम्? कस्य विनाशः? कथम्, कुतः? सर्वम् एतत् दीर्घकालीनमूढता, या अद्य लयं गता। स्थूलशरीरं सूक्ष्मदेहावस्थां प्राप्नोति वा अन्यत् किंचिद् वा? कथयस्व, भगवन्, अहं न जानामि, यथा मोहितः। अहं तव पुनःपुनः उक्तं शृणोमि, किं तु उत्तरं न गृह्णामि। केवलं सूक्ष्मदेहः अस्ति; अत्र स्थूलशरीरं नास्ति। अभ्यासेन स्थूलशरीरबुद्धिः तस्मिन् जायते; तस्या: शमायाम् पूर्वावस्था पुनः प्रवर्तते। तदा गुरुत्वम्, कठोरता, स्थैर्यं, मिथ्याग्रहणं च शमं यान्ति, यथा स्वप्ने एतानि गुणाः ज्ञातारशुद्धचेतनया नश्यन्ति। तदा लघुत्वानुभवः जायते, कर्पासवत्, यथा स्वप्ने देहः लघुता प्राप्नोति स्वप्नबुद्ध्या। एवं जागरित्या स्थूलशरीरम् अपि, मनः दीर्घसंकल्पेन परिपक्वं, उत्क्रमणाय योग्यं भवति। यदा देहः मृतशरीरं भूत्वा दह्यते, तत्र स्थिताः सूक्ष्मशरीरानुभवम् अनिवार्यं प्राप्नुवन्ति। जागरित्याः तीव्रतया, जीवन् अपि योगिनः एतद् प्राप्नुवन्ति; स्मृतौ तत्र 'अहं अस्मि' इति विचारः केवलं चिन्तया जायते। यस्य यत् रूपं देहस्य, तादृशं जागरितस्य देहः; एषा भ्रान्तिः रज्जौ सर्पदर्शनवत्। तस्य लये किं नष्टम्? तस्य उदये किं प्राप्तम्? यदि ततः शीघ्रं स्वपरिचितं वातावरणं यथापूर्वं पश्यन्ति, वा सत्यसंकल्पबलात् जागरितः स्युः—किम्, भगवन्? ते तदा चिन्तयन्ति—'राणी अत्र दुःखिता, अन्याऽपि सखी कुतश्चित् आगता।' तेषां किं संशयः? अविवेकिनः यथादृष्टं वर्तन्ते, न विचिन्तयन्ति—कथं विवेकः? यथा मृद्गोलकः गच्छन् वृक्षं त्वरया स्पृशति, तथा अज्ञानिनः अग्निं, पर्वतान्, देवांश्च, न जानन्ति, त्वरया गच्छन्ति। यथा जागरिते अहं न जानामि स्वप्नशरीरं क्व गतम्—एवं, यद् इह दृश्यते, तद् सर्वम् असत्। भगवन्, स्वप्नशिखरं जागरिते क्व गच्छति? मे संशयं शमय, यथा वायु: शरद्भ्रमरं शमयति। स्वप्ने, भ्रमे, कल्पने, पर्वतादीनि वस्तूनि चेतनायाम् एव सन्ति; एषा गति: अन्तः लयं याति, यथा वायु: स्वयम् लयं याति। यथा वायोः गति: स्वस्थितौ शमं याति, तथा गति: लयं यान्ति, स्वस्वरूपे एकत्वं प्राप्नोति। कदाचित् चेतना स्वप्नवस्तूनां द्वैतं नास्ति, यथा जलस्य द्रवत्वं वा वायो: गति: न द्वैतम्। यदि अत्र द्वैतज्ञानं जायते, तद् परममूढता; एषा संसारः, द्वैतबुद्ध्याः उद्भवः। निमित्ताभावेत् चेतनाया: स्वरूपम् किम्? स्वप्नवस्तूनां द्वैतं स्वप्ने निरर्थकम्।