नगरमध्ये तद् उत्तमं भवनं तिष्ठति, प्रातःकालेषु विधिपूर्वकं शोभायमानं, मन्दारकुन्दपुष्पसमूहैः माल्यैः भूषितं, शुभ्रवस्त्रैः आवृतं, सौन्दर्येण दीप्तिमन्तं च। शुभशक्तिपात्रं शय्याग्रभागे स्थापितं, तस्य द्वाराणि, वातायनानि, दृढबन्धनानि अपि तदा न विमुक्तानि। तस्य गृहे दीर्घकृष्णभित्तयः निर्मलाः, क्षीणदीपप्रकाशेन मन्दं दीप्ताः; गृहेषु किञ्चित् भागे शयनशीलानां मृदुस्वासः श्रूयते स्म। तस्य भवनस्य ऐश्वर्यं इन्द्रस्य सदनं अपि अतिक्रान्तं, पूर्णचन्द्रस्य प्रकाशेन वातायनद्वारा शोभितं, तस्य निस्तब्धं शुद्धं चन्द्रप्रभायुक्तं सौन्दर्यं ब्रह्मपद्मकोषस्य आन्तरिकं सौन्दर्यं इव स्पर्धयति। तत्र तत्र लीलां दृष्टवन्तौ, सा तु शय्यायाः एकदेशे शयानां, विदुरथस्य पुरतः, या मृत्युम् प्राप्त्वा तत्र प्रथमं आगता। सा पूर्ववत् एव आसीत्—पूर्ववृत्तानि, पूर्वशरीरं, पूर्वाभिलाषाः, सर्वे चाङ्गानि पूर्वसौन्दर्ययुक्तानि। सा यथा स्मृतवती तदा, तथा स्थिता, अचलाङ्गी, पूर्ववस्त्राभरणाद् विमुखा, तत्र एव स्थितवती। सा मनोहरं चामरम् धारयन्ती, राजानं वीयमानं, मौनवती, वामहस्तं विश्राम्य, मुखं चन्द्रवत् नमितं। सा भूषणैः, लताभिः, पुष्पैः अलङ्कृता, प्रसन्नवनस्य शोभां प्रतिपद्य, दृष्टिपातैः सर्वदिशो मालतीपद्मपुष्पाणि इव विसृजति। तस्याः स्वसौन्दर्यात् उद्गच्छन्ति इव चन्द्रबिन्दवः; सा लक्ष्मीः विष्णुना सह आगता इव प्रतीतिः। तया नूतनपुष्पसमूहस्य दीप्तिः आसीत्, तस्याः क्रियाः पतिसंमुखदृष्ट्या निर्देशिताः इव। तस्याः मुखं किञ्चित् मलिनं, रात्रौ क्षीणचन्द्रस्य इव; तौ तां दृष्टवन्तौ, सा तु तौ न अवलोकयति, यतः तदा तयोः सत्यसंकल्पानुसारं न उत्पन्ना। तत्र सा पूर्वलीला, शरीरं स्थाप्य, ध्यानसमेतया चेतनया निर्गता, यथा पूर्वं उक्तम्। किन्तु, यत्र लीलायाः शरीरं तत्र, तस्य वृत्तान्तः न उक्तः; कथय, हे गुरो, किम् अभवत्, सा कुत्र गतवती, किम् अभवत्? कस्य लीलाशरीरं, तस्य सत्यम् किम्? सा तु केवलं भ्रान्तिः, मरुस्थले जलधाराभासः इव। यथा लीला जागरूकत्वे शनैः परिवर्तनं प्राप्तवती, तथा तस्याः शरीरं पर्वते हिमवत् शनैः विलीनम् अभवत्। सूक्ष्मशरीरात् कालक्रमेण 'अहं स्थूलशरीरः' इत्यभ्रम् उत्पन्नम्, यथा रज्जौ सर्पाभासः। यत् सूक्ष्मशरीरेण दृश्यते—भूमिः आदि—तत् तानि नामानि प्राप्नोति; तदेव स्थूलशरीरम् इति कथ्यते। वस्तुतः, स्थूलशरीरं, भूम्यादिस्वरूपं, नामरूपे नास्ति—शशविषाणस्य इव। स्वप्ने यदि पुरुषः 'अहं मृगः' इति चिन्तयति, तस्य मृगत्वे लीनस्य, किम् सः मृगम् अन्वेषयति? असत् वस्तूनि शीघ्रं उत्पद्य शीघ्रं नश्यन्ति; भ्रान्तिः मूढस्य जायते, यथा रज्जौ सर्पधारणम्। मनसः उत्पन्नस्य, जागरूकत्वं न प्राप्तस्य, एषा दृष्टिः केवलं अनुकरणम्, मिथ्यास्वरूपं धारयति। सर्वे स्वानुभवस्थिता, सृष्टिं स्वप्नवत् पश्यन्ति, यथा पुनःपुनः शरीरवान् पृथिव्याः चक्रस्पन्दनम् अनुभवति। योगी ब्रह्मणः पूर्वं लोकैः गच्छन्, तस्य शरीरं किम्, यत् गमनाय साधनरूपं दृश्यते? शरीरात् शरीरान्तरणं तदा भवति, यदा पूर्वशरीरं नष्टं; तदन्तरं शरीरं स्वप्नवत् दीप्तिमान्। यथा हिमबिन्दुः सूर्यप्रभायां नश्यति, श्वेतमेखलाः शरदाकाशे विलीयन्ते, तथा योगिनः शरीरं दृश्यमानम् अपि अदृश्यं भवति। कदाचित् योगिनः शरीरं अन्यैः योगिभिः तत्र तत्र अप्राप्तं दृश्यते, यथा पक्षी आकाशे शीघ्रं उड्य न दृश्यते। स्ववासनानुसारं, किञ्चन योगिनं अग्रे पश्यन्ति, 'सः मृतः' इति मन्यन्ते। तेषां शरीरात्मबुद्धिः केवलं भ्रान्तिः, या यथार्थज्ञानात् निवर्तते, यथा रज्जौ सर्पकल्पना रज्जुबुद्ध्या निवर्तते। किं शरीरम्? कस्य अस्तित्वम्? कस्य विनाशः? कथं, कुतः? सर्वं तु दीर्घकालीनम् अज्ञानम्, यत् अद्य नष्टम्। स्थूलशरीरं सूक्ष्मशरीरं प्राप्तवद् वा, अन्यद् वा? कथय, हे गुरो, न अहं जानामि, भ्रान्तवत्। अहं तव पुनःपुनः उक्तवान्, किं तव उत्तरम् न स्वीकरोषि? केवलं सूक्ष्मशरीरं अस्ति; स्थूलशरीरं तत्र नास्ति। पुनःपुनः अभ्यासेन स्थूलशरीरबुद्धिः तस्य उत्पन्ना; सा निवृत्ता, पूर्वावस्था पुनः प्राप्यते। ततः, स्थूलता, कठोरता, स्थिरता, भ्रान्तग्रहणम् निवर्तते, यथा स्वप्ने एते गुणाः ज्ञातारस्य शुद्धचेतनया नश्यन्ति। ततः लघुत्वानुभवः उत्पद्यते, कर्पासवत्, यथा स्वप्ने शरीरं लघु भवति, स्वप्नसाक्षात्कारेण। एवं जागरूकत्वात्, स्थूलशरीरं अपि, उद्योगेण, उड्डयनक्षमं भवति, यथा दीर्घसंकल्पसम्पन्नानां मनःपरिपाकात्। यदा एषः शरीरः मृतः, तदा तत्र स्थितानां सूक्ष्मशरीरानुभवः भविष्यति। जागरूकत्वतीव्रतया, जीवन् अपि योगिनः तद् प्राप्नुवन्ति; स्मृतिरेव तत्र 'अहं अयं' इति बुद्धिं कल्पयति। यथा यत् रूपं तस्य शरीरस्य, तद् जागरूकस्य शरीरम्; एषा भ्रान्तिः रज्जौ सर्पस्य इव दृश्यते। तस्य विनष्टे, किम् नष्टम्? तस्य उत्पत्तौ, किम् लब्धम्? यदि ततः तानि पूर्वपरिचितानि स्थलानि पश्यन्ति, यदि सत्यसंकल्पबलात् जागरूकत्वं प्राप्तवन्तः, तदा किं, हे प्रभो?