स्थानकालक्रियोपाययोगात् संस्कार उत्पद्यते। यत्रैतानि सममुपस्थितानि, तत्र द्वयोः मध्ये यस्य बलं अधिकं तेन स एव प्रवर्तते। यदि दातारं प्रति पुण्याभिलाषिणः प्रवृत्तिः प्रबलास्ति, तर्हि क्षणेनैव प्रेतस्य चित्तं तया पूर्यते; न चेत् शीघ्रमेव प्रेतसंस्कारः प्रवर्तते। एवं ह्येतयोः परस्परस्पर्धायाम् यस्य शक्तिः प्रबलास्ति स एव जयति। तस्मात् सततमुद्यमेन शुभाभ्यासः कर्तव्यः। ब्राह्मन्, यदि संस्कारः देशकालाद्युत्कर्षेण जायते, तर्हि महाप्रलयादौ वा महासृष्ट्यादौ देशकालयोः कुतः सम्भवः? एषः कारणोपनिबद्धः, सहकारिकारणाभावात् संस्कारः कुतः स्यात्? एवं हि, आर्य, शुद्धात्मनि महाप्रलयसमये वा सृष्टिसमये वा देशकालादिकं किञ्चिदपि नास्ति। सहकारिकारणाभावे दृश्यबुद्धिः नास्ति, न जायते, नापि किञ्चिद् दृश्यते। दृश्यं हि कारणं विना न जायते; यदत्र दृश्यते तत्तु वस्तुतः केवलं ब्रह्मैव, अस्मिन् रूपे स्थितं, दुःखरहितं। एतत् तेऽहं शतशः युक्तिभिः विस्तरशः कथयिष्यामि। अतोऽर्थायायं प्रयत्नः क्रियते। शृणु, अधुना वर्तमानां कथां कथयामि। ततः त्वया आगच्छता एकं प्रासादं दृष्टम्, यः सुन्दरान्तःपुरः, पुष्पोपहारैः भूषितः, वसन्तसमानशीतलः आसीत्। स प्रासादः नगरे बभौ, प्रातःकृत्यैः शोभितः, मन्दारकुन्दपुष्पवृन्दैः माल्ययुक्तः, वस्त्रच्छन्नः, सौन्दर्येण दीप्तिमान् आसीत्। शुभश्चासौ, शय्याग्रस्थपूर्णकलशेन शोभितः, तस्य द्वाराणि, वातायनानि, स्थूलकिलकानि अपि न निष्कासितानि। तस्य भित्तयः कृष्णाः निर्मलाः, म्लानदीपप्रभया सान्ध्यप्रकाशाः; गृहस्यैकदेशे सुप्तजनानां मृदुश्वासः श्रूयते स्म। तस्य महिमानमिन्द्रभवनादपि अधिकम्, पूर्णचन्द्रप्रभया वातायनद्वारा शोभितः, तस्य मौनं शुद्धं चन्द्रप्रभया युक्तं, ब्रह्मकमलकोषस्य सौन्दर्यं प्रति स्पर्धते स्म। तत्रैव ते ददृशतुः लीलां, या प्रेतशय्यायाः पार्श्वे शयानासीत्, विदुरथस्य पुरतः—सा या पूर्वं मृत्वा तत्र प्राप्ता। सा पूर्ववत् आसीत्—पूर्वाभ्यासेन, पूर्वशरीरेण, पूर्ववृत्त्या, सर्वलक्षणाङ्गैः पूर्ववत् शोभिता। सा यथा पूर्वं स्मृता तथा एव, स्थगिताङ्गी, पूर्ववस्त्राभरणविमुखी, तत्रैव स्थितासीत्। सा सुशोभनं चामरं धारयन्ती, नृपं व्यजन्त्या, मौनवती, वामहस्तं विश्राम्य, शशिनं यथा नतमुखी। सा भूषणलतापुष्पैः भूषिता, विकसितवनराजिव, कटाक्षैः सर्वदिशः मल्लिकाकमलदलैः सिञ्चन्तीव। स्वसौन्दर्यात् इवोद्गच्छन्मयूखकणिका स्रवत्यमिव, सा लक्ष्मीर्विष्णुसंयुक्तेव बभौ। सापि नूतनपुष्पराशेः शोभया दीप्तिमती, पत्युर्मुखे स्थितदृष्ट्या प्रेरितक्रिया इव दृश्यते। तस्याः मुखमपि किंचित् क्षीणं, यथा रात्रौ क्षीणशशिनः; तां तौ दृष्टवत्स्तु, सा तु तौ न ददर्श, यतो न तयोः संकल्पानुसारं जातोत्थिता। तत्रैव सा पूर्वलीला, स्वदेहं स्थाप्य, ध्यानसमेतबोधेन निर्गता, यथा पूर्वं वर्णितम्। किं तु या लीला तत्र देहस्थिता, तस्या वर्णनं न कृतम्; कथय, भगवन्, सा कुतः गतवती, किमभवत्? कुतः तस्याः देहस्य सत्त्वं, किं वा तस्य वास्तविकत्वम्? सैव तु भ्रान्तिरेव, मरुमरीचिकायां जलकल्पनावत्। यथा लीला जागरित्वा शनैः परिवर्तिता, एवं तस्याः शरीरमपि गिरिशिखरस्थहिमवत् विलयं ययौ। सूक्ष्मशरीरात् कालेन भ्रान्तिरुत्पद्यते—'अहं स्थूलशरीरः' इति, यथा रज्जौ सर्पबुद्धिः। यद्यत् सूक्ष्मशरीरेण दृश्यते—यथा पृथिव्यादिकं—तदेव नाम्ना गृहीते, तदेव स्थूलशरीरमिति कथ्यते। वस्तुतः तु पृथिव्यादिलक्षणं यत् स्थूलशरीरं तन्नास्ति, नामतो वा वस्तुतो वा—शशविषाणवत्। यदि स्वप्ने पुरुषः 'अहं मृगः' इति मन्यते, तस्य मृगतत्त्वे नष्टे किं मृगं विचिन्वन् चरति? असत्यं त्वरया जायते, त्वरया विलयं यान्ति; भ्रान्तिः मोहिनः एव जायते, यथा रज्जौ सर्पकल्पना। यः कश्चन मनसो जातः, अनुत्थितबोधः, तस्यायं दृश्यः केवलं अनुकरणरूपेण, मिथ्याभासेन जायते। सर्वे स्वानुभवस्थिताः, इदं सृष्टिं स्वप्नवत् पश्यन्ति, यथा पुनःपुनः शरीरमापन्नः भुवनचक्रस्पन्दनं पश्यति। यदा योगी ब्रह्मणः पुरतः लोकैः सह गच्छति, तदा तस्य शरीरं किं, यदयं संक्रमणाय यानरूपेण दृश्यते? शरीरान्तरेण गमनं पूर्वशरीरविनाशे भवति; संक्रमणशरीरं स्वप्नवत् दीप्तिमत्तया दृश्यते। यथा हिमकणः सूर्येण लीयते, शुक्लमेघो वा शरत्कालिनाकाशे, एवं योगिनः शरीरमपि दृष्टं न दृश्यते। कदाचित् योगिनः शरीरं सहयोगिभिरपि सहसा न दृश्यते, यथा विहगः आकाशे शीघ्रं प्लुत्वा अदृष्टः भवति। स्वाभावेन केचन काले कञ्चन योगिनं पुरतः पश्यन्ति, 'अयमृतः' इति मन्यन्ते। तेषां देहात्मबुद्धिः केवलं भ्रान्तिरेव, या तत्त्वज्ञानसमुत्थित्या उपशमं याति, यथा रज्जौ सर्पबुद्धिः रज्जुतत्त्वावबोधेन निवर्तते। किं शरीरम्? कस्य सत्त्वम्? कस्य विनाशः? कथं वा कुतः? सर्वमेतत् दीर्घकालमज्ञानमेव, यदिदानीं निवृत्तम्।