एवं ब्रह्मन्, यदा मातरं समर्पणं दत्तं भवति, तदा यदि कश्चित् मन्यते—“एतत् मम समर्पणम्”—तस्य हृदयस्थं तादृशं संस्कारं दृढं कृत्वा, सः तस्य समर्पणस्य फलम् उपभुङ्क्ते। यत्र यत्र मनः लीनं भवति, तत्र तत्र जीवः तद्रूपः एव भवति—एषा अनुभूति:; इयं सर्वेषां देहिनां च अदेहिनां च सत्यम्, अन्यथा कदापि न। सम्बन्धबुद्ध्या—“अहं सम्बन्धी”—इति चेत्, सम्बन्धी नापि उपभुङ्क्ते; “अहं न सम्बन्धी”—इति चेत्, सम्बन्धी अपि न उपभुङ्क्ते। वस्तूनां यथाकल्पना सत्यम्; कल्पना च वस्तुहेतुना जायते। यथा स्वभावेन विषम् अपि कस्यचित् अमृतं भवति, तथा कल्पनया असत् वस्तु अपि सत्यम् उपैति। कारणं विना कस्यापि कदापि कार्यं न जायते; अतः कार्यं कारणं विना नास्तीति दृढं निश्चयम् कुर्यात्। कारणं विना कार्यं कदापि दृष्टं न श्रुतं न, महाप्रलयपर्यन्तम्; स्वयमेव किमपि न जायते, केवलं कल्पनायाम्। वस्तुतः केवलं संस्कारः एव सत्यम् आचरति, स्वप्नवस्तुवत्; सः कारणं च कार्यं च भवति, परन्तु तत्त्वतः केवलं आत्मा एव। यदि कश्चित् गतः जनः, संस्कारयुक्तः, मन्यते—“मम पुण्यं नास्ति”—इति; यदि मित्रः, पुण्यसम्पन्नः, तस्मै पुण्यं समर्पयति—तर्हि तद् पुण्यं नष्टं वा, संस्काररूपेण स्थितं वा? अर्थवत्-अर्थहीनयोः मध्ये, संस्कारबलं अधिकं वा? संस्कारः देशकालकर्मोपकरणैः जायते; यत्र यत्र एते समाना, तत्र तत्र बलवत्तरः विजयी भवति। यदि पुण्यदातुः संस्कारः बलवान्, तदा क्षणेन गतस्य मनः तेन पूर्णं भवति; यदि न, तदा गतस्य संस्कारः शीघ्रं विजयी भवति। एवं, अस्मिन् परस्परस्पर्धायाम्, बलवत्तरः विजयी भवति; अतः सत्कर्मणा सत्संस्कारं यत्नेन साधयेत्। ब्रह्मन्, यदि संस्कारः देशकालस्य श्रेष्ठत्वेन जायते, तदा महाकल्पारम्भे कथं देशः कालः च उत्पद्येताम्? एतत् कारणैः सहकारिभिः जायते; सहकारिकरणानां अभावे, संस्कारः कुतः? अतः, आर्य, आत्मनि महाप्रलयकाले वा सृष्टिकाले वा, देशः कालः वा अन्यद् किमपि नास्ति। सहकारिकरणानाम् अभावे, दृश्यस्य अनुभूतिः नास्ति, न जायते, न किमपि प्रकटते। दृश्यं कारणं विना न जायते; यत् किमपि दृश्यते, तद् वस्तुतः केवलं ब्रह्मैव, तद्रूपेण स्थितं, निर्भयं। एतत् तव विस्तरेण शतशः तर्कैः व्याख्यास्यामि; तदर्थं प्रयत्नं करोमि—इदानीं कथा शृणु। ततः आगत्य, भवनं ददर्श, सुन्दरान्तःपुरं, पुष्पैः समर्पणैः अलङ्कृतं, शिशिरं वसन्तवत्। नगरे, प्रभातकृत्यैः शोभितं, मन्दारकुन्दमालाभिः भूषितं, वस्त्रैः आवृतं, सौन्दर्येण दीप्तं। शुभं, पूर्णकलशः शय्याग्रस्थः, द्वाराणि, वातायनानि, दृढपाशानि अप्रसारितानि। तस्य भित्तयः कृष्णाः निर्मलाः, मृतदीपैः मन्ददीप्ताः; कुटिलगृहे सुप्तजनानां मृदुस्वासः श्रूयते। तस्य तेजः इन्द्रभवनस्य अपि अधिकं, पूर्णचन्द्रस्य प्रकाशेन शोभितं, तस्य शान्तं निर्मलं चन्द्रप्रभं ब्रह्मपद्मकोषस्य शोभायाः तुल्यं। तत्र, तत्र लीलां ददर्शतुः, शय्यायाः एकपार्श्वे स्थितां, विदुरथस्य पुरतः—या मृत्युपूर्वं तत्र आगता। सा पूर्ववत्, पूर्वसंस्कारैः, पूर्वशरीरेण, पूर्ववृत्त्या, सर्वाङ्गैः पूर्वरूपैः शोभिता। सा पूर्वस्मृत्या, स्थिराङ्गी, वस्त्राभरणैः विमुखा, तत्र एव स्थितवती। सा सुन्दरं चामरं धृतवती, राजानं विलोम्यति, मौनवती, वामहस्तं विश्राम्य, मुखं चन्द्रवत् अधोमुखं। सा भूषणैः, लताभिः, पुष्पैः अलङ्कृता, वन्यवद् विकसन्ती; दृष्टिभिः सर्वदिशं मालतीपद्मपुष्पाणि वर्षन्तीव। स्वसौन्दर्येन, चन्द्रबिन्दूनिवोत्क्षिपन्ती; विष्णुसंयुक्ता लक्ष्मीवत् प्रतीतिः। सा नवसंगृहीतपुष्पसमूहेन दीप्तिमती, पति-मुखनिमग्नदृष्ट्या कर्माणि अनुवर्तन्ती। तस्याः मुखं किञ्चित् क्षीणं, निशायां चन्द्रस्य इव; तौ लीलां पश्यतुः, सा तौ न पश्यति, तयोः सत्यसंकल्पानुसारं नोत्थिता। तत्र, सा पूर्वलीला, शरीरं स्थापित्य, ध्यानसमेतया चित्तेन निर्गता, यथोक्तम्। परन्तु, सा लीलाशरीरं, यत्र स्थितम्, न वर्णितम्; कथय, गुरो, तस्याः किम् अभवत्, सा कुत्र गतवती, किम् अभवत्? कः तद् लीलाशरीरम्, तस्य सत्यम् कुतः? तद् केवलं भ्रान्तिः, मरीचिकायां जलकल्पना इव। यथा लीला जागरूकत्वे, शनैः परिवर्तनम् उपगता, तथा तद् शरीरं हिमवत् हिमः इव लीयते। सूक्ष्मशरीरात्, कालेन, “अहं स्थूलशरीरः”—इति भ्रान्तिः उत्पन्ना, यथा सर्पः इति रज्जु भ्रान्तिः। यद् सूक्ष्मशरीरेण दृश्यते—भूमिः आदिकम्—तद् एव नामानि प्राप्नोति; तद् स्थूलशरीरं इति कथ्यते। परन्तु वस्तुतः, स्थूलशरीरं, भूम्यादिस्वरूपम्, न नाम्ना न वस्तुनि अस्ति, शशविषाणवत्। यदि स्वप्ने जनः मन्यते—“अहं मृगः”—इति, तदा स्वस्य मृगत्वे समाप्ते, मृगं अन्वेषयति वा?