ते अन्येषां लोकानां सीमां उल्लङ्घ्य, विश्वगृहात् निर्गत्य, द्वितीयं लोकं प्राप्तवन्तः, पृथिवीमण्डले प्रविष्टवन्तः। तत्र, कामरूपा प्रिया जीवनसूत्रे संयुक्ता, पद्मराजस्य नगरे लीलाया अन्तःमण्डपं प्राप्तवन्तः। तत्र क्षणेन, वायुरिव गगनं प्रविशति, सूर्यप्रकाशः पद्मं यथा प्रविशति, गन्धः वायौ यथा प्रविशति, तद्वत् स्वतन्त्रतया प्रविष्टवन्तः। ततः ब्रह्मन्, कatham सः मृतशरीरस्य समीपस्थं गृहं प्राप्तवान्? मृतस्य पथं कatham विवेचितवान्? राघव, यत् यत् स्वस्य संस्कारेषु स्थितम्, तत् तत्र निश्चयेन अस्ति; सर्वम् हृदि एव वर्तते—सः कatham मासे तद् प्राप्तवान्? जीवस्य अणौ इयं अपरिमिता भ्रमः अस्ति, यथा वटबीजमध्ये वटवृक्षः अस्ति—कः एतत् न पश्यति? स्फुटं, अणुत्वं चेतनायाः स्वभावः, तत्र त्रयः लोकाः अन्तर्भवन्ति; यथा एकः स्थानस्थः जनः दूरस्थं वस्तुं पश्यति। सः सर्वदा मनसा स्वं निधिं अविरतं पश्यति; यथा जीवन् शरीरं हृदि जीवात्मानं प्रतिबिम्बरूपेण पश्यति। एवं, आत्मा स्वसंस्कारस्थं इच्छितं वस्तुं पश्यति, शतजन्मसु वा मोहबद्धः वा। भगवन्, शरीरं कatham रूपं धारयति, यदा पिण्डादि दानसंस्कारः नास्ति? कस्य पिण्डं न दत्तम्? यदि मातरं दत्तं दानं, ‘एतत् मम’ इति चिन्तयति, तदा हृदि दृढं संस्कारं स्थाप्य, तस्य फलम् उपभुङ्क्ते। यत् मनः यत्र लीनं, जीवः तद् भवति—एवं अनुभूतिः; देहिनां च अदेहिनां च, अन्यत्र कदापि न। ‘अहम् सम्बन्धितः’ इति भावेन, सम्बन्धरहितोऽपि दानं भुङ्क्ते; ‘अहम् सम्बन्धितः न’ इति भावेन, सम्बन्धितः अपि न भुङ्क्ते। वस्तूनां यथाभावं वस्तुनिष्ठा सत्त्वता; भावः वस्तुहेतुभिः जायते। यथा स्वभावेन विषम् अपि अमृतं भवति, तथैव भावेन असत् वस्तु सत् भवति। न कस्यापि कदाचित् कारणं विना कार्यं जायते; अतः दृढं मन्यस्व, कारणं विना कार्यं न अस्ति। कारणं विना कार्यं न दृष्टम्, न श्रुतम्, महाप्रलयपर्यन्तम्; स्वयमेव किमपि न जायते, केवलं कल्पनायाम्। केवलं संस्कारः एव वस्तुरूपं गृह्णाति, स्वप्ने वस्तुवत्; सः कारणं च कार्यं च, तत्त्वतः केवलं स्वयमेव। यदि मृतः संस्कारयुक्तः ‘मम पुण्यं न अस्ति’ इति चिन्तयति, मित्रः पुण्यसम्पन्नः पुण्यं तस्मै समर्पयति— तदा, पुण्यं नष्टं भवति वा, संस्काररूपेण तिष्ठति वा? अर्थवान् च अनर्थवान् च, संस्कारबलेन कः अधिकः? संस्कारः स्थलकालकर्मसाधनैः जायते; यत्र एते समाना, तत्र बलवान् अधिकः। यदि दातुः संस्कारः बलवान्, तदा क्षणेन मृतस्य मनः तेन पूर्णम्; अन्यथा, मृतस्य संस्कारः शीघ्रं जयति। एवं, यत्र यत्र स्पर्धा, तत्र बलवान् विजयी; अतः सत्क्रियया उत्तमं संस्कारं साधयेत्। ब्रह्मन्, यदि स्थलकालस्य श्रेष्ठता संस्कारे जायते, तदा महाकल्पारम्भे स्थलकालः कatham उत्पद्येताम्? एतत् कारणसहायैः जायते; सहकारणाभावे, संस्कारः कatham उत्पद्येत्? एवं, आर्य, आत्मन्येव महाप्रलये वा सृष्टौ वा, स्थलकालादिकं नास्ति। सहकारणाभावे दृश्यस्य अनुभूतिर्नास्ति, न जायते, किमपि न प्रकटते। दृश्यं कारणं विना न जायते; यत् यत् इह दृश्यते, तत्त्वतः केवलं ब्रह्म अस्ति, अस्य रूपेण स्थितम्, दुःखरहितम्। तव शतशः तर्कैः एतत् विस्तरेण कथयिष्यामि; तस्मिनर्थे प्रयासः क्रियते—इदानीं कथाम् शृणु। तदा आगत्य, त्वं एकं प्रासादं ददर्श, यत्र अन्तःभागः मनोज्ञः, पुष्पैः च दानैः अलङ्कृतः, शिशिरः वसन्तवत्। सः राजधानीमध्ये स्थितः, प्रभाते कर्मसु शोभितः, मन्दारकुन्दपुष्पसमूहैः मण्डितः, उत्तमवस्त्रैः आवृतः, सौन्दर्येण दीप्तिमान्। तत्र शुभम् पूर्णकलशं श्मशानशय्याग्रभागे स्थापितम्, द्वाराणि, वातायनानि, दृढकिलकानि अपि न अपसारितानि। तस्य भित्तयः कृष्णाः, निर्मलाः, क्षीणदीपप्रकाशेन मंददीप्ताः; गृहस्य एकस्मिन भागे शयनानां मृदुश्वासः श्रूयते। तस्य शोभा इन्द्रस्य प्रासादात् अपि अधिका, पूर्णचन्द्रस्य ज्योत्स्नया वातायनात् दीप्तम्, निःशब्दं, शुद्धं, चन्द्रप्रभया शोभितम्, ब्रह्मकमलकोषे स्थितं सौन्दर्यं अतिशयेन। तत्र, ते लीलां दृष्टवन्तः, या श्मशानशय्यायाः एकस्मिन पार्श्वे विदुरथस्य पुरतः शयिता, या मृत्वा तत्र पूर्वं आगता। सा पूर्ववत् आसीत्—पूर्वसंस्कारैः, पूर्वशरीरेण, पूर्ववृत्तैः, सर्वैः अंगैः च लक्षणैः यथापूर्वं शोभिता। सा यथा स्मृतवती, तथा आसीत्—अचलाङ्गी, पूर्ववस्त्राभरणेभ्यः विमुखा, तत्र केवलं स्थितवती। सा मनोहरं चामरं धारयन्ती, राजानं व्यजनं कृत्वा, मौनवती, वामहस्तं विश्राम्य, चन्द्रवत् मुखं नमितवती। सा भूषणैः, लतानां पुष्पैः च अलङ्कृता, वनमण्डलवत् शोभिता; कटाक्षैः सर्वदिशि मालतीपद्मपुष्पाणि वर्षयन्तीव। स्वसौन्दर्येण, सा उद्गच्छन्तीव चन्द्रबिन्दून् स्रवत्, लक्ष्मीरिव विष्णुनासहिता नरपतिना सह आगता इव प्रतीता।