स जीवच्छेतना, आकाशवायुनाऽनुनीता, स्वस्वभावप्रवृत्त्या दूरतः गगनमार्गे विचरितुम् आरब्धवती। तस्याः पृष्ठतः ताः द्वे स्त्रियौ, यथा मधुव्रतद्वयं गन्धवायुनाऽनुनीतम् अंशुकमिव, ताम् अनुजग्मतुः। क्षणमात्रेण, मृत्युसंमोहोपशमे जाते, सा चेतना मध्यावस्थायां पुनः प्रबुद्धा, यथा गन्धरेखा वायुनाऽनुनीता। तदा सः यमदूतान् स्वदेहम् च तैः नीयमानम् अपश्यत्, स्वजनैः तु तस्य पूर्वदेहस्य अन्त्यकृत्यम् क्रियमाणम् अपि ददर्श। सः कर्मणां फलानि दूरतः प्रकाशमानानि पश्यन्, अवरुद्धः, वैवस्वतकपुर्याः मार्गे प्रवव्राज। वैवस्वतकपुरम् आगत्य, तत्र उद्घोषितम्—"अस्य किञ्चिदपि अशुद्धकर्म नास्ति।" सः सदा शुद्धकर्मकृद्, भगवत्याः सरस्वत्याः प्रसादेनोन्नतः। तस्य पूर्वदेहः, अप्राणः, पुष्पवस्त्रैः आवृतः, तत्र शयनः; तं देहम् प्रविश्य, तत्र गत्वा, त्यजेत इति उपदिष्टः। ततः सः तद् देहम् परित्यज्य, यन्त्रचालितशिलावद् गगनमार्गे व्योम्ना विलीयमानः, तिस्रः शक्तयः—प्राणः, लीला, विज्ञानं—व्योम्नि प्रविविशुः। प्राणसूत्रम् ऊर्ध्वम् उदतिष्ठत्; अन्ये द्वौ, निराकारौ, अदृश्यौ, तम् अन्वगच्छताम्, व्योमानम् अतीत्य। अन्यान् लोकान् अतिक्रम्य, विश्वगृहात् निर्गत्य, द्वितीयं लोकम् आगत्य, पृथ्वीमण्डलम् प्रविविशुः। तत्र, कामरूपा प्रिया प्राणसूत्रेण समन्विता, पद्मराजस्य पुरम् लीला-मण्डपं च अगच्छन्। तत्क्षणादेव, यथा वायुः व्योम्नि प्रविशेत्, यथा सूर्यकान्तिः पद्मे, यथा गन्धः वायौ, तद्वत् तत्र स्वच्छन्देन प्रविशन्ति स्म। ब्राह्मण, कथं सः मृतशरीरस्य समीपगृहे प्राप्तः? कथं मृतदेहस्य गतिपथं सः अवगच्छत्? राघव, यत् यत् स्वसंस्कारेषु प्रतिष्ठितम्, तदेव तत्र नूनं वर्तते; तस्मात् सर्वम् हृदि एव स्थितम्—कथं सः तद् मासेन प्राप्तवान्? एषा अनन्ता भ्रमाऽपि जगति जीवाणोः अणौ वर्तते, यथा वटबीजस्य मध्ये वटवृक्षः; कः तद् न पश्यति? अणुरात्मा, स्वभावरूपा, त्रय्यः लोकान् धारयति; यथा एकस्थः जनः दूरस्थं वस्तु पश्यति। सः सदा स्वमध्यम् मनसा निरन्तरं पश्यति, यथा जीवच्छरीरं हृदि जीवात्मानम् प्रतिबिम्बवत् पश्यति। एवमेव, आत्मा स्वसंस्कारस्थं काम्यं वस्तु पश्यति, शतजन्मसम्पन्नो वा मोहग्रस्तो वा। प्रभो, यदा पिण्डादिदानसंस्काराभावात् शरीरं किम् रूपम् उपयाति? कस्य वा पिण्डं न दीयते? यदि मातरं प्रति दानं दत्तम्, "एतद् मम" इति चित्ते स्थितम्, तदा तद्भावनया तस्य फलं भुङ्क्ते। यस्य यत्र यत्र मनः प्रविष्टं, स जीवः तदेव भवति—एषा अनुभूतिः; सशरीरस्य च निरात्मनः च, अन्यथा कदापि न। "अहं बन्धुः" इति भावनया अबन्धुर्वपि तद्दानं भुङ्क्ते; "नाहं बन्धुः" इति चेत्, बन्धुः अपि न भुङ्क्ते। वस्तुतः वस्तूनां सत्त्वं तद्भावना अनुसारमेव; भावना च वस्तुहेतोः जायते। यथा स्वभावेन विषमपि अमृतं भवति, तथा भावनया असत् वस्तु अपि सत् भवति। हेत्वभावे कस्यचित् कदापि न किञ्चिद् उत्पद्यते; तस्मात् निःसंशयं विद्धि—कार्यं हेतोः विना नास्ति। हेत्वभावे कार्यं न कदापि दृष्टं न श्रुतम्, महाप्रलयपर्यन्तं—किञ्चिदपि स्वतन्त्रं न जायते, केवलं स्वकल्पनायाम् एव। नूनं, संस्कारः एव वस्तुतां प्राप्नोति, स्वप्नवस्तुवत्; सः कारणं च कार्यं च, परन्तु सत्यतः केवलं सः एव अस्ति। यदि संस्कारयुक्तः मृतः चिन्तयेत्—"मम पुण्यं नास्ति"—मित्रं च पुण्यसम्पन्नं तस्मै पुण्यं समर्पयेत्, तर्हि तत् पुण्यं नश्यति वा, संस्काररूपेण तिष्ठति वा? तत्रार्थे चानर्थे च, संस्कारबलं अधिकं वा? संस्कारः स्थलकालकर्मसाधनसंपन्नतः जायते; यत्र यत्र एते समाना, तत्र तयोः यः बलवत्तरः सः विजयी। यदि दातारः संस्कारः प्रबलः, क्षणेन मृतस्य मनः तेन पूर्यते; अन्यथा मृतस्य संस्कारः शीघ्रं विजयं लभते। एवं, अस्मिन् परस्परप्रतियोगे, यः शक्तिमान् सः विजयी; तस्मात् सत्कर्मणा सत्संस्कारान् साधयेत्। ब्रह्मन्, यदि संस्कारः स्थलकालबलसम्पन्नः जायते, तर्हि महाकल्पारम्भे स्थलकालयोः उत्पत्तिः कथम्? एषः हेतुसहकारात् जायते; सहकाराभावे संस्कारः कुत्र स्यात्? एवम्, आर्य, स्वात्मनि महाप्रलयस्य वा सृष्टेः वा काले, स्थलकालादिकं किञ्चिदपि नास्ति। सहकाराभावे दृश्यस्याभावः, नोत्पत्तिः, न किञ्चिदपि दृश्यते। दृश्यस्य हेत्वभावात्, यदिह दृश्यते, तत्तु वास्तवतो ब्रह्मैव, अस्मिन्रूपे स्थितं, निर्विकल्पम्। अहं तवैतत् शतान्युक्तिभिः विस्तरशः व्याख्यास्यामि; तदर्थम् एषः प्रयासः क्रियते—शृणु, इदानीं वर्तमानकथाम्। ततः, यदा त्वम् आगच्छः, तदा एकं प्रासादं दृष्टवान्, सुन्दरान्तःपुरं, पुष्पोपहारैः अलङ्कृतम्, वसन्तशीतलम्।