नूनं मनसः प्रवाहात् शतानि सुखदुःखानां समुत्पद्यन्ते, यथा सुदृढे भूमौ विपुला वनराजिः समुत्थिता दृश्यते। विवेकबलात् मनः शनैः क्षीणं चेत्, तर्हि, हे महर्षे, तानि सर्वाणि सुखदुःखानि निश्चलानि स्युर्ल्लीयन्ते च। यत्र सर्वगुणविजयाय आशा महत्या बद्धा, तत्र मनसः शत्रुं विजेतुम् अहम् अत्र समुत्थितः। अन्तःस्थितक्लेशक्षये, महदप्यर्थसंपदं न स्पृणोमि—सा हि जडत्वेन मलिनत्वेन च, मेघसमूहवत् शशिनं नावलोकयति। चेतनास्य नभसि, अन्तःकार्यमोहस्य रात्रौ, दोषपक्षिणां पंक्तयः तृष्णारूपेण विचरन्ति। हृदयदाहेन, यः सम्पूर्णतया परिपक्वः, अहं तप्तः चिन्तया, यथा कर्दमः तीव्ररश्मिना सूर्येण शुष्कः स्यात्। मम मनसो महान् वनान्तः, तमसा मोहस्य घनः, तत्र आशाराक्षसी मदमत्तेव शून्ये नृत्यति। रजसः काचिद् आवरणमाला, सुवर्णरश्मिमयी, मम चिन्ता अशोककुसुमसमूहवत् प्रस्फुरति। अलम् अस्य अन्तःसंभ्रमस्य—या तृष्णा सर्वसंकल्पान् ग्रसति, सा विषास्वादस्मिता, समुद्रतरङ्गवद् उद्द्यामिनी, उत्पन्ना। सा तु प्रबलतरङ्गनिनादेन, इव मम देहम् अधः प्रवहन्ती, तृष्णानदी चञ्चलतरङ्गा रूपान्तरैः सदा प्रवहति। यदा तस्याः वेगं निग्रहितुम् इच्छामि, तदा सा वातवृष्टिप्रपाते शुष्कतृणवत् क्षिप्यते; मम मनः चातकपक्षिवत्, अशुद्धवृत्तिभिः क्वचित् नीयते। यं यं गुणं वा सद्गुणं स्पृशामि, तृष्णा तम् एव मूषिका वीणास्य तन्तूनिव छिन्द्यति। यथा जीर्णपत्रं जलमध्यगं, तृणं च वातेन, शरच्चन्द्रमेघं वा, एवं चिन्तावृत्तिव्यत्यासे अहं क्षिप्ये। आत्मनः सत्यं स्थानं न प्राप्नुवन्, विचारजालजालितः, पक्षिवत् जाले बद्धः भ्रमामि। पितः, अहं तृष्णानामकाग्निना दग्धः, यथा अमृतात् अपि प्रमोच्यं न पश्यामि। दूरमध्वा गच्छन्, पुनः पुनः प्रतिनिवर्तमाने, मम मनः-अश्वः तृष्णया प्रमत्तः, शीघ्रं दिशां अन्तान् विचरति। तृष्णा, मूढतया बद्धा, निरन्तरं च चलति, सदा स्पन्दिता, ग्रन्थिवती, हृदयचक्रे नाभिरहितरज्जुवद्। शरीरान्तर्गते, तृष्णया दृढबद्धेन, सदा विक्षिप्तेन, जनः वृषभः इव शीघ्रं नीयते। इह लोके, पुत्रदारकुलादिषु तृष्णया, जनेषु जालं तन्तुना यथा पक्षिहारेण पक्षिणः। तृष्णा रजनीव, पण्डितानपि मोहयति, दृष्टिमन्तमपि अन्धयति, प्रमुदितमपि क्लिश्नाति। कुटिलं, कोमलं, विषदोषसंकेतकम्, कृष्णसर्पवत् तृष्णा, स्पृष्टमात्रेण दहति। कृष्णपिशाच्यिव तृष्णा, नराणां हृदयानि विदारयति, माया तन्तुं बध्नाति, दुःखायैव सदा। तृष्णा जीर्णवीणेव, आलस्यतामसजालं मनसो निधौ बध्नाति; न कदापि सुखे प्रकाशते, हे ब्रह्मन्। सदा अतीव मलिना, कटुतामदसंपूर्णा, दीर्घा, स्नेहसंयुक्ता, अन्धकूपलता इव तृष्णा। कामः शून्यः, नन्दनहीनः, व्यर्थः, उच्चैः उद्भूतः अपि; अशुभः, क्रूरः, म्लानपुष्पवत्। मनः तत्र न यत्र प्रवर्तते, तत्रापि सः सर्वत्र धावति; न किंचित् फलम् आप्नोति, वृद्धवेश्यासमः। संसारनृत्त्यरङ्गे, विविधरसपूरिते, भोगभूमिषु, तृष्णा वृद्धनर्तकीव। जरातरौ आरोह्य, पतनविपत्तिफलमालिकां वहन्ती, संसारवनान्तरे तृष्णा विषलता इव व्याप्य अस्ति। यत्र न शक्यते, तत्रापि त्वरया प्रयाति; तृष्णा न हृष्यति, वृद्धनर्तकीव। तिमिरमण्डले तीव्रं नृत्यन्ती, प्रकाशे शमं याति; शोकवारिधौ, तृष्णा मयूर्येव चञ्चला, विश्राम्यति। मूढा, उद्वेगशालिनी, गुरुर्भूत्वा, यावत् अन्तः रिक्तैव; क्षणमात्रं वर्षाकालतरङ्गवत् हृष्यति। यद् यद् त्यक्त्वा स्थितवती, वृक्षान्तरं यथा पक्षिणी, जनान्तरं गच्छति। सन्तुष्टापि, यत्र मार्गो नास्ति, तत्रापि गन्तुम् इच्छति; फलं स्पृशति; चिरकालं एकत्र न तिष्ठति—तृष्णाकपिक्रीडा। इदं कृत्वा, तत्र गच्छति; सर्वत्र विक्षेपः; तृष्णा अविरतं प्रयत्नं करोति, यथा देवशक्त्या प्रेरिता। क्षणमात्रेण अधो निपतति; क्षणेन आकाशं याति; क्षणेन दिशां कण्टकावने विचरति—हृदयपद्मे मधुप इव तृष्णा। संसारदोषेषु, तृष्णैव दीर्घदुःखाय कारणम्; राजमहान्तःस्थितानपि तया दृढबद्धान् पश्यामि। सा तु तमोग्रन्थिः, सर्वोच्चदृष्टिहेतुप्रतिबन्धिनी; तृष्णा मेघमालिकेव, मोहधूमनिवहा। सर्वेषां प्राणिनां व्यवहारिणां, तृष्णैव मनसो मलपङ्के सूत्रतन्तुरिव, बन्धनरज्जुः। बहुवर्णा, गुणहीना, दीर्घा, मलनिष्ठिता, रिक्ता, शून्ये स्थिता, इन्द्रधनुर्वद्रूपा तृष्णा। सा शरद्विपत्तिसम्पक्वधर्मक्षये वज्रायुधम्, श्रीपद्मे हिमरश्मिः, तमसां रजनिः च। सा संसारनाट्यवेष्या, शरीरपञ्जरस्थपक्षिणी, मनोवनमृगः, प्रेमरागवीणा। सा क्रियासमुद्रे तरङ्गा, मोहगजशृङ्खला, मार्गवटवृक्षः, शोककुमुदे चन्द्रिका इव। एवं तृष्णायाः स्वभावं, विक्षेपं, दुःखं च, अहम् अनुभूय, विवेकस्य शरणं गच्छामि।