देवदेवानां देवि, केन मार्गेण एते द्वौ शवस्थानं यान्ति? शीघ्रं तं एव पश्यामः, ततः परमं स्थानं गच्छामः—इति संवादः प्रवृत्तः। यः पुनः, 'अहं दूरं अन्यं लोकं गच्छामि' इति चिन्तयन्, मानववासनाशेषमार्गेण एव प्रस्थितः, चेतनात्मना मनसा यत्र यत्र गच्छति, सदा स्ववासनया एव गच्छति। न हि परस्पराभिलाषः वा ज्ञानं वा स्नेहस्य बन्धनं वास्तवम्। एवं कथा-निवृत्तिकरं संवादं प्रवर्तमाने, जागरितप्रकाशे परमदृष्टिः प्रसारिते, विदुरथो महात्मा मोहवियोगेन राजपुत्र्याः पुरतः शुष्कवत् स्थितः। तस्मिन्नेव काले, राजा उर्ध्वदृष्टिः एकत्वमिव प्राणैः प्राप्तः, तस्य ओष्ठौ शुष्कश्वेतौ जातौ। तस्य वर्णः शुष्कपत्रसदृशः, वक्त्रं कृशपाण्डु, श्वासः मक्षिकास्वरूपः छातात् विषमः निष्प्रसरन्। तस्य चित्तं मृत्युन्महामूर्च्छागह्वरं पतितम्, सर्वेन्द्रियवृत्तयः अन्तर्मुखीकृताः। सः चित्रपटवत् केवलं रूपेण दृश्यते, चेतनारहितः, सर्वाङ्गनिष्कम्पः, शिलायामिव क्षिप्तः। किं बहु? तस्य प्राणः तालुकदेशेन निर्गतः, सुपक्षीव विहायसा वृक्षात् आकाशं गतः। तदा दिव्यदृष्ट्या तौ कन्ये प्राणचेतनया संयुक्तं जीवात्मानं व्योम्नि उत्क्रमन्तं पश्येते, यथा गन्धरेखां वायुः वहति। स जीवभावः आकाशवायुनाऽनुनीतः स्ववासनाबलेन दूरं गन्तुं प्रारब्धः। तौ स्त्रियौ तमनुसृत्य, यथा द्वे मधुकरी गन्धरेखामनुसरतः, तं जीवनं अन्वगच्छताम्। क्षणमात्रेण मृत्युन्मूर्च्छायाः शमने, स चेतनावसानं मध्यस्थे अवस्थायाम् अपि प्राप्तवान्, यथा गन्धलेखा वायुनाऽपि सञ्चालितः। तत्र सः यमदूतान् पश्यति, स्वदेहं तैः नीयमानं, स्वजनैः तस्य देहस्य क्रियाः क्रियमाणाः। सः कर्मफलप्रकाशेन दीर्घमार्गेण, अवरुद्धः, वैवस्वतपुरं प्रति प्रस्थितः। वैवस्वतपुरं प्राप्त्वा, तत्रोक्तम्—'अस्य कदापि पापकर्म नास्ति।' सः नित्यं शुद्धकर्मकृद्, भगवत्याः सरस्वत्याः प्रसादेन उन्नतः। तस्य पूर्वदेहः पुष्पवेष्टितः, तत्र प्रविश्य, त्यक्त्वा गन्तव्यः—इति निर्देशः। ततः सः तं देहं त्यक्त्वा, यन्त्रप्रेरितशिलावद् व्योममार्गेण व्योम्नि व्योम्नि प्लुतः; तत्र त्रयः—प्राणः, लीला, विज्ञानं—व्योम्नि प्रविष्टाः। प्राणसूत्रं व्योम्नि व्योम्नि गतं; अन्ये द्वौ निराकारौ, दृश्ये न भवतः, किन्तु तं अनुगच्छतः, व्योमविशेषं अतिक्रम्य। अन्यलोकान् अतिक्रम्य, विश्वगृहात् निर्गत्य, द्वितीयं लोकं प्राप्तवन्तः, पृथिव्याः मण्डले प्रविष्टवन्तः। तत्र, वाञ्छारूपा प्रिया प्राणसूत्रेण संयुक्ता, पद्मराजस्य नगरीं लीलाया अन्तःपुरं च प्राप्ताः। क्षणमात्रेण तत्र, यथा वातः व्योम्नि प्रविशति, यथा सूर्यकान्तिः पद्मे प्रविशति, यथा गन्धः वायौ प्रविशति, एवं स्वच्छन्देन प्रविष्टवन्तः। ब्राह्मन्, कथं सः शवसमीपगृहं प्राप्तः? कथं मृतदेहस्य मार्गं अवगच्छत्? राघव, यद् यत् स्ववासनासंस्थितं, तत्र तत्र एव तदस्ति; सर्वं हृदि स्थितम्—कथं स मासेन तद् प्राप्तवान्? इयं अनन्ता भ्रमावस्था जगति प्राणसूत्रबीजे विद्यमाना, यथा न्यग्रोढबीजे वृक्षः—कः न पश्यति? सूक्ष्मचित्तमेव स्वस्वरूपेण त्र्यलोक्यं धारयति, यथा एकस्थो जनः दूरस्थं वस्तु पश्यति। सः नित्यं स्वधनं मनसा पश्यति, यथा जीवन्मनुष्यः हृदि जीवात्मानं प्रतिबिम्बवत् अनुभवति। एवं आत्मा स्ववासनासंस्थितं वाञ्छितं वस्तु पश्यति, शतजन्मसंयुक्तो वा मोहग्रस्तो वा। भगवन्, यदा देहः पिण्डाद्यर्पणवासनाशून्यः, तर्हि कस्य रूपं स्यात्? कस्य पिण्डः न दीयते? यदि मातरं प्रति दानं कृतम्, 'एष मे' इति हृदि दृढवासनया, तदा तस्य फलभोगः सुलभः। यस्य मनः यत्र यत्र प्रविष्टं, स जीवः तत् एव भवति; सदा अनुभवः एवं—शरीरिणां च अशरीरिणां च, अन्यथा कदापि न। 'अहं सम्बन्धी' इति बोधेन, सम्बन्ध्यभावेऽपि पिण्डभोगः; 'नाहं सम्बन्धी' इति बोधेन, सम्बन्ध्येऽपि न भोगः। वस्तुतः वस्तूनां यथाभिमतं सत्त्वं, अभिमानात् एव; अभिमानश्च वस्तुहेतोः। यथा स्वभावात् विषमपि अमृतं भवति, तथा अभिमानेन अवस्तु वस्तुत्वं प्राप्नोति। हेतुं विना कस्यापि कदापि न किञ्चित् जायते; तस्मात् दृढं जानीयात्—न किञ्चित् हेतुविना अस्ति। हेतुविना कदापि किञ्चित् न दृष्टं न श्रुतम्, प्रलयान्ते अपि; स्वकल्पनां विना किञ्चित् न जायते। वासनैव वस्तुतां प्राप्नोति, स्वप्नवस्तुवत्; सा कारणं च कार्यं च, परं तु सैव। यदि प्रस्थितः वासनायुक्तः, 'मम पुण्यं नास्ति' इति चिन्तयेत्, सखा पुण्यसम्पन्नः तस्य पुण्यं समर्पयेत्— तर्हि तद् पुण्यं नष्टं वा, वासनारूपेण स्थितं वा? च अर्थे चानर्थे च, वासनाबलम् अधिकं वा?—इति।