यथा कीटपतनादीनां स्वसंवित्तिरेव तेषां वस्तुतत्त्वं, बुद्ध्याद्युपाधयः केवलं नामभेदहेतवः सन्ति, एवं जगति सर्वेषां भूतानां स्वसंवित्तौ एव तादृशं तत्त्वं प्रतिष्ठितम्। यथा पूर्वसागरतटवासिनः दक्षिणसागरस्थैः अनभिज्ञाः, केवलं स्वसंवित्त्या तेषां ज्ञानमस्ति, तथैव स्थावरजङ्गमानां सर्वेषां स्वस्वसंवित्तौ लीनत्वं, परस्परमज्ञानं, स्वस्वविषयपरायणता च दृश्यते। यथा शिलाः स्वपर्यन्तबाह्यवस्तुषु अनभिज्ञाः, मण्डूकाः च स्वस्वसीमायामेव अन्यमन्यं न जानन्ति, एवं सर्वं जगत् स्वसंवित्तिसमीक्षायामेव स्थितम्। यत्र यन्मनः सर्वत्र व्याप्यते, तत्र विज्ञानाकाशेन तद् प्रकाश्यते; यथा सृष्ट्यादौ वायुः आसीत्, तथैव सः अद्यापि विद्यमानः। यत्र शून्यं दृश्यते, स एवाकाशः, तत्रैव वायुः विद्यमानः; सः स्पन्दस्वरूपत्वेन महाभूतत्वेन च वस्तुषु प्रसिद्धः। मनश्च परमार्थतः स्थावरजङ्गमयोः अपि स्थितम्; तस्य विकाराः केवलं वातैः एवोत्पद्यन्ते नश्यन्ति च। एवं माया-मयं जगत् विज्ञानरश्मिभिः निर्मितम्, यथा सृष्ट्यादौ आसीत्, तथैव अद्यापि तिष्ठति। यथा सर्ववस्तुनां स्वभावप्रकाशः मिथ्यैव दृश्यते, सत्यमिवाभाति, एवं तवेदं सम्यगुक्तम्। पश्य, राजा विदूरथः, सः कमलमालाधिपः, इदानीं प्रायः शरीरं त्यक्त्वा तव हृदयगुहां प्रविशति। हे देवदेवि, केन मार्गेण एते द्वौ श्मशानमण्डपं यान्ति? तं पश्यामः शीघ्रं गच्छामश्च परं पदम्। सः मानववासनावशेषमर्गेण गच्छन्, 'अहं परं लोकं गच्छामि' इति चिन्तयन्, विज्ञानमयेन मनसा प्रयाति। येन केन मार्गेण गच्छति, स एव वासनामार्गः; न हि परस्परकामसंवित्त्यौ बन्धनरूपे स्तः। एवं, यदा स कथा-निवृत्तिकरं संवादं श्रुत्वा, बोधप्रकाशे परमदृष्टिः प्रवर्तिता, तदा विदूरथः मोहविमुक्तः राजपुत्र्याः पुरतः मृतकल्पः अभवत्। तस्मिन्नन्तरे राजा, ऊर्ध्वदृष्टिः, एकत्वेन प्राणान् संहृत्य, शुष्कश्वेताधरः अभवत्। तस्य वर्णः शुष्कपत्रसन्निभः, मुखं श्वेतकृष्णमिव, श्वासः भ्रमरध्वनिसदृशः, वक्षसः विकसन् निष्प्रभः। तस्य चेतनाः मृत्युमहामूर्च्छागह्वरं पतित्वा, सर्वेन्द्रियवृत्तयः अन्तर्मुखीकृताः। सः चित्रपटप्रतिमेव, केवलं रूपेण दृश्यते, अचेतनः, अचेष्टमानः, शिलायामिव क्षिप्तः। किमधिकं वक्तव्यम्? तालुविवरेण प्राणः निर्गतः, यथा सुपक्षी विटपात् गगनं प्रति उड़ति। दिव्यदृष्ट्या तयोः कन्ययोः प्राणविज्ञानात्मकः जीवः विहायसि आरोहन् दृष्टः, यथा गन्धरेखा वातेन नीयते। स जीवः आकाशवायुनाऽनुनीतः, स्ववासनाबलेन दूरतः गच्छन् आरब्धवान्। तौ स्त्रियौ तं जीवम् अनुययतुः, यथा भ्रमरयुगलं गन्धरेखां पवनानुयात्रां कृत्वा। क्षणमात्रे मृत्युमूर्च्छायामुपशमितायां, स जीवः मध्यस्थे अवस्थायाम् विज्ञानं प्राप्नोत्, यथा गन्धरेखा वातेन सञ्चालिते चेतनां लभते। तत्र सः यमदूतान्, स्वदेहं च तैः नीयमानं पश्यन्, स्वजनैः तस्मिन्निव देहे कर्मकृत्यं क्रियमाणं ददर्श। सः कर्मफलदीप्तपथे, अनिवर्त्यः, वैवस्वतपुरीं प्रति प्रयातः। वैवस्वतपुरीं प्राप्तः, तत्रोक्तम्—'अस्य कदापि पापकर्म नास्ति, सदा पुण्यकर्मैव कर्ता; भगवत्याः सरस्वत्याः प्रसादेन सः उन्नतः।' तस्य पूर्वदेहः पुष्पवस्त्रसंवृतः, मृतः, तत्र प्रविशत्विति, त्यजत्विति च निर्दिष्टम्। ततः सः तं देहं त्यक्त्वा, यन्त्रनिपातितशिलायामिव गगनमार्गेण विहायसि गतः; त्रयः—प्राणः, लीला, विज्ञानं च—गगनं प्राविशन्। प्राणसूत्रं व्योम्नि आरोहद्; लीला-विज्ञानयोः अमूर्तत्वात्, तौ दृश्ये न, किन्तु अनुयातौ, गगनात् अपि अधिकं व्याप्तवन्तौ। अन्यान् लोकान् अतिक्रम्य, विश्वगृहात् निर्गत्य, द्वितीयं लोकं प्राप्तवन्तः, भूमण्डलं प्रविश्य। तत्र, कामरूपया लीलया प्राणसूत्रसंयुक्तया, पद्मराजपुरीं लीलाया अन्तःमण्डपं च प्राप्तवन्तः। क्षणे एव, यथा वातः व्योमनि प्रविशति, यथा सूर्यकान्तिः पद्मे, यथा गन्धः वायौ, तथा तत्र स्वतन्त्रतया प्रविष्टवन्तः। हे ब्रह्मन्, कथं सः मृतदेहसमीपस्थगृहं प्राप्तवान्? कथं मृतस्य मार्गं विवेचयामास? हे राघव, यत् यद्वासनासंस्थितं तस्य तत्रैव स्थितिः; तस्मात् सर्वं हृदये एव वसति—कथं स मासमात्रेण तत्र प्राप्तवान्? एषा अपरिमिता संमोहमाला लोके प्राणपरमाणौ विद्यते, यथा वटबीजमध्ये वटवृक्षः; कः न पश्यति? स प्राणपरमाणुर्विज्ञानस्वरूपः, तत्रैव त्रयः लोकाः स्थिताः; यथा एकः स्वस्थानस्थः दूरस्थं वस्तु पश्यति। सः सदा मनसा स्वधनं पश्यति, यथा जीवदेहः हृदि आत्मानं प्रतिबिम्बवत् अनुसंधत्ते। एवं आत्मा स्ववासनासंस्थितं काम्यं वस्तु पश्यति, शतजन्मसम्पन्नः अपि वा मोहग्रस्तः अपि। हे प्रभो, यदा पिण्डादिदानवृत्तिर्नास्ति, तदा देहस्य का रूपता? कस्य च पिण्डं न दीयते? एवं सांप्रतं विज्ञानरश्मिभिः व्याप्ते अस्मिन् जगति, स्वसंवित्तौ एव सर्वेषां भूतानां तत्त्वं प्रतिष्ठितम्। विदूरथस्य जीवः स्ववासनाबलेन गगनमार्गेण गच्छन्, यमपुरीं प्राप्तः, तत्र पुण्यकर्मणा समुन्नतः, पुनः लीलया सह स्ववासनां प्रतिपद्य, नवजीवनं प्राप्नोत्। सर्वं हि हृदयगुहायां वासनारूपेण प्रतिष्ठितम्, यथा वटबीजमध्ये वटवृक्षः, तथा अस्य विज्ञानबीजे त्रयः लोकाः स्थिताः इति।