सृष्ट्यादौ एव एषा एव अवस्था चराचरेषु प्रतिष्ठिता आसीत्। यद्यपि चैतन्यं अचलम् अस्ति, तथापि तस्मात् एव वृक्षादयः यथारूपाः दृश्यन्ते। एषः चैतन्य-आकाशः चैतन्येन एव किञ्चिद्भागं प्रबोधितम् आत्मीकुर्वन् साक्षात्काररूपेण भवति, शेषं तु तत्त्वतः न तद् एव। यदि कश्चन पुरुषः स्वस्य खुराग्रस्य वा नेत्रपक्ष्मणः वा ज्ञाता भवति, किन्तु नेत्रस्य एव न, तर्हि तस्य नेत्रजीवनं न विद्यते, न च तत् कदापि जीवति। एवं च, यथाकामं यत् स्पृह्यते, तदेव आकाशं आकाशरूपेण, पृथिवी पृथिवीरूपेण, आपः आपःरूपेण ज्ञायन्ते; यथा चिन्त्यते, तथा एव तद् रूपेण ज्ञायते। एवं यः सर्वाणि शरीराणि गत्यात्मना गतिमन्तः पश्यति, अचलानि च अचलत्वेन, सः सर्वात्मना आत्मन्य् एव प्रतिष्ठितः भवति। अतः यत् किञ्चित् 'चरम्' इति अभिधीयते, तदेव तद्रूपं समास्थाय तिष्ठति; तथा एव ज्ञायमानं तद्रूपेण एव अद्यापि वर्तते। यत् तु 'जडम्' इति अभिधीयते, यत् च न ज्ञायते, तत् अचलम्; अद्यापि तत् जडत्वेन एव ज्ञेयम्—शिलाः, वृक्षाः, तृणानि, इत्यादयः। परन्तु तु जडस्य च चैतन्यस्य च पृथग् अस्तित्वं नास्ति; सृष्ट्यादौ अत्र भेदः नास्ति, सतत्त्वस्य अभेदात्। वृक्षेषु शिलासु च ये नामानि सन्ति, तानि केवलं तेषां अन्तःचेतनारूपाणि; तेषां अस्तित्वं केवलं बुद्ध्यादिप्रतिष्ठया एव। अचलादिषु अन्तर्भूतं बुद्ध्यादि च अन्ये नामानि एव, यानि अन्यार्थेषु विविधान् व्यवहारान् दर्शयन्ति। कीटपतनादीनां च अन्तःचेतना एव तेषां वस्तुतत्त्वम्; बुद्ध्यादयः केवलं नामभेदायैव। यथा पूर्वसागरवासिनः दक्षिणसागरवासिनां न किञ्चित् जानन्ति, केवलं स्वचेतनया एव, एवं चराचराः सर्वे स्वात्मचेतनायाम् एव लीनाः, परस्परम् अचेतनाः, स्वस्वविषये एव प्रवृत्ताः। शिलाः स्वस्य बहिर्गतानां विषये अज्ञाः, मण्डूकाः च जडत्वात् स्वस्वगोलके परस्परम् अज्ञाताः। तत्र यद् मनः सर्वत्र व्याप्नोति, तत् चैतन्य-आकाशेन प्रकाश्यते; यथा सृष्ट्यादौ वायुः आसीत्, तथा अद्यापि अस्ति। यद् तत्र शून्यत्वेन ज्ञायते, तत् आकाशः; तत्र वायुः अस्ति, यः स्पन्दनस्वरूपः इत्यादिना, सः वस्तुषु महाभूतत्वेन अभिधीयते। परं तु मनः परमार्थतः अचलचरयोः अपि वर्तते; तस्य विकाराः केवलं वायुभिः उत्पद्यन्ते नश्यन्ति च। एवं, एषः संसारः मोहपूर्णः चैतन्यरश्मिभूतवस्तुभिः निर्मितः; यथा सृष्ट्यादौ आसीत्, तथा अद्यापि एवम् एव। यथा सर्वेषां वस्तूनां स्वरूपप्रकाशः वस्तुतः असत्यः, सत्यमिव प्रतियते, तथा एषः तव निरूपितः। पश्य, राजा विदूरथः, पुष्पमालाकारपद्मपतिः, इदानीं शीघ्रं गन्ता, सः तव हृदयस्य गुहायाम् प्रविशति। केन मार्गेण, हे देवदेवि, एते द्वौ श्मशानमन्दपं गच्छतः? शीघ्रं तं एव पश्यामः, ततः परं परमं गच्छामः। सः तु मनोवृत्त्यवशिष्टमार्गेण गच्छति, 'अहं परं लोकं गच्छामि, दूरे' इति चिन्तयन्, तस्य चित्तं चैतन्यमयं। येन येन मार्गेण गच्छति, स एव तस्य वासना; परस्पर-स्नेहज्ञानं न तु तत्त्वतः बन्धनम्। एवं, यदा साक्षात्कृत्य कथा-निवृत्तिकरं संवादं प्रवृत्तं, जागरणप्रकाशे परमदृष्टिः व्यापिता, तदा महात्मा विदूरथः मोहात् विमुक्तः, कन्यायाः पुरतः मृतवत् अभवत्। तस्मिन्नन्तरे, राजा उर्ध्वदृष्टिः एकीभूतप्राण इव अभवत्; तस्य अधरौ शुष्कश्वेतौ जातौ। तस्य वर्णः शुष्कपर्णसदृशः, मुखं कृशशुभ्रं, श्वासः मधुकृतां गुंजारव इव, वक्षसः विषमं निर्गच्छन्। तस्य चित्तं महाप्रलयस्य मृत्युमूर्च्छायां पतितम्, सर्वेन्द्रियवृत्तयः नेत्रादयः अन्तः सर्वथा उपसंहृताः। सः चित्रपटवद् केवलं रूपतो दृश्यमानः, चैतन्यरहितः, सर्वाङ्गैः अचलः, शिलायाम् उपविष्ट इव। किं बहुना? तालुकमण्डलद्वारेण तस्य प्राणः निर्गतः, विहङ्गवत् सुपक्षी वृक्षात् व्योम्नि यथा गच्छति। दिव्यदृष्ट्या तयोः कन्ययोः तं जीवचैतन्यं प्राणचेतनारूपं व्योम्नि आरोहन्तम् अपश्यताम्, यथा गन्धरेणुः वातेन नीयते। तत् जीवचैतन्यं वाय्वाकाशेन वह्यमानं स्ववासनाबलात् व्योम्नि दूरं प्रस्थितम्। तौ स्त्रियौ तस्य जीवचेतनायाः अनुगमनाय अन्वयाताम्, यथा द्वे भृङ्गे वातेन नीयमानं गन्धरेणुं पृष्ठे अनुवर्तेते। क्षणमात्रेण मृत्युमूर्च्छा शमिता, तदा चेतना मध्यस्थावस्थायाम् अपुनः सञ्जातविज्ञानवत् अभवत्, यथा गन्धरेणुः वातेन सञ्चालितः। सः यमदूतान् स्वदेहं च तैः नीयमानं अपश्यत्, स्वजनैः च तस्य देहस्य अन्त्यकर्म क्रियमाणम्। कर्मफलानि दूरात् प्रकाशमानानि यत्र, तत्र सः अविचलितः वैवस्वतःपुरीं प्रति प्रस्थितः। वैवस्वतःपुर्यां प्राप्ते, तत्र उद्घोषितम्—एषः कदापि अपवित्रकर्मा नास्ति। सः सदा शुद्धकर्मकृत्, भगवत्याः सरस्वत्याः प्रसादेन समुन्नतः। तस्य पूर्वदेहः पुष्पैः आवृतः, चेतनारहितः, तत्र प्रविशतु, तत्र गत्वा त्यजतु—इति तस्य आज्ञा दत्ता। ततः तं त्यक्त्वा, सः व्योममार्गेण यन्त्रनिपातितशिलावत् व्योम्नि गतः; तत्र प्राणः, क्रीडा, विज्ञानं च व्योम्नि प्रविष्टवन्तः। प्राणसूत्रं व्योम्नि आरोहति; एते द्वौ निराकारौ न दृश्येते, किन्तु तं अनुगच्छतः, व्योम्नः व्यापिं अपि अतिक्रम्य।