संसारस्य प्रवाहे पूर्वकर्मणः प्रभावेन गर्भः अस्मिन्लोके जायते। जातमात्रः बालकः पूर्वकृतकर्मणां अनुसारं सौभाग्ययुक्तो वा दुःखभाग्ययुक्तो वा, रमणीयस्वरूपः वा भवति। ततः स बालः यौवनावस्थां प्राप्य, कामाभिमुखः भवति; तत्र च, शिशिरात्यये पद्ममुखे यथा शैत्यं पतति, तथा वृद्धावस्था तस्य वदने पतति। अनन्तरं व्याधयः, मृत्युः च जायन्ते; पुनः मृत्योर्यथा मूर्च्छा, तथा तस्य चेतना निमीलति। स्वप्नवत् पुनः सः पञ्चभूतमयम् अन्यदेहम् अधत्ते। पुनः स यमलोकं गच्छति; तत्र पुनः पुनः संसारचक्रे प्रवर्तते। आकाशरूपं देहम् आश्रित्य, तत्र तत्र अनुभवति। हे देवि, यथा सृष्ट्यादौ मोहः उत्पद्यते, तथा त्वदीयया कृपया पुनः बुद्धिवृद्धये कथय। गिरयः परमार्थस्वरूपाः, वृक्षाः परमार्थस्वरूपाः, पृथिवी च परमार्थस्वरूपा, आकाशं च परमार्थस्वरूपम्। यतः सर्वस्य आत्मा ईश्वरचेतना, तस्मात् यत्किमपि तस्मात् उत्पद्यते, तत् परमाकाशवत् शुद्धमेव; तत्र तदेव पर्याप्तम्। सृष्ट्यादौ प्रथमस्रष्टा स्वप्नपुरुषोपमेयेन प्रकाशरूपेण प्रादुर्भवति; स एव भावः अद्यापि तिष्ठति। स एव प्रथमप्रतिबिम्बः वस्तूनां आदर्शः; यत् ततः प्रतिबिम्बितम्, तदेव अद्यापि प्रतिष्ठितम्। यत् शरीरगतं शून्यं उच्यते, यत्र वायुः प्रविशति, तदेवाङ्गानां सञ्चालनकारणम्; अतः तदेव जीवितम् इति कथ्यते। सृष्ट्यादौ अपि एषः भावः चलजेषु प्रतिष्ठितः; चेतनायाः अचलं स्वरूपं सति, तस्मात् वृक्षादयः तथैव सन्ति। एषः एव चेतनाव्याकाशः चेतनया जागृतांशं धारयति; स एव विज्ञानरूपं भवति, शेषं न तद्वत्। यः पुरुषः स्वपादाग्रं वा नेत्रपक्ष्मभागं वा जानाति, नेत्रं तु न जानाति, तस्य नेत्रजीवनं नास्ति, न वा तत्र जीवति। एवं आकाशं आकाशत्वेन, पृथिवीं पृथिवीत्वेन, आपः आपस्त्वेन, यथास्वकल्पनया दृश्यते; यथा यः यं भावयति, तदेव तत्र ज्ञायते। एवं यः सर्वाणि शरीराणि चलनस्वभावेन चलन्ति इति पश्यति, अचलानि च अचलत्वेन, सः सर्वात्मना स्थितः भवति। तस्मात् यत् चलदिति कथ्यते, तदेव तेन रूपेण वर्तमानम्; तथा ज्ञात्वा, तत्रैव तिष्ठति। यत् जडमिति न ज्ञायत इति, तदचलं; अद्यापि तद्वद् एव जडं विज्ञेयम्—यथा शिलाः, वृक्षाः, तृणानि च। किन्तु जडस्य पृथग्भावः नास्ति, न च चेतनायाः; सृष्ट्यादौ अत्र भेदः नास्ति, सतत्त्वैक्येन। वृक्षेषु शिलासु च ये नामानि सन्ति, तानि केवलं तेषां अन्तःचेतनया एव; तेषां अत्र स्थितिः केवलं बुद्ध्यादिसंनिधिना। अचलादिषु अन्तः स्थितानि बुद्ध्यादीनि अन्यनामा एव, अन्येषां वस्तूनां सूचकानि, भिन्नव्यवहारात् स्थापितानि। कीटपतनकपक्षिणां तु अन्तःचेतनैव तेषां वस्तुत्वम्; बुद्ध्यादयः तेषां केवलं अन्यनामनिर्देशार्थम्। यथा पूर्वसागरवासिनः दक्षिणसागरवासिनां न जानन्ति, केवलं स्वचेतनया एव, तथा सर्वे स्थावरजङ्गमाः स्वस्वचेतनायाम् एव संलग्नाः, परस्परमज्ञानिनः, स्वस्वविषये एव प्रवृत्ताः। यथा शिलाः स्वातिरिक्तानां न जानन्ति, मण्डूकाः च जडत्वात् परस्परं न जानन्ति, तथा। यत्र सर्वत्र व्याप्य मनः चेतनाव्याकाशेन प्रकाश्यते; यथा सृष्ट्यादौ वायुः आसीत्, तथा अद्यापि तिष्ठति। यत् शून्यरूपं तत्र दृश्यते, तत् आकाशः; तत्र वायुः विद्यमानः, कम्पनादिस्वरूपत्वात्, तदेव वस्तुषु महाभूतत्वेन प्रसिद्धम्। मनः तु परमार्थतः स्थावरजङ्गमयोः अपि स्थितम्; तस्य विकाराः केवलं वायुभिः एव उत्पद्यन्ते नश्यन्ति च। एवं संसारोऽयं मोहपूर्णः वस्तुरश्मिप्रकाशः; यथा सृष्ट्यादौ, तथा अद्यापि। यथा सर्वस्य वस्तुनः स्वरूपप्रकाशनं सत्यमिव दृश्यते, परं तु असत्यमेव, एवं तव प्रतिपादितम्। पश्य, राजा विदूरथः, पुष्पमालावदनपतिः, इदानीं प्रायः गतजीवः; सः तव हृदयगुहां प्रविशति। केन मार्गेण, देवदेवि, एते द्वौ शवशालां यान्ति? एतान् शीघ्रं निरीक्षामः, ततः परं परमं गच्छामः। सः तु मानवसंस्कारशेषेण मार्गेण गच्छति, मनसा चिन्तयन्—‘अहं दूरं लोकान्तरं गच्छामि’—चेतनया निर्मितेन। येन येन मार्गेण यः यः गच्छति, तस्य केवलं स्वसंस्कारैव कारणम्; परस्परस्पृहाबोधौ न तु बन्धनम्। एवं, यदा कथा समाप्त्यै प्रवृत्ता, जागरणप्रभया परमार्थदृष्टिः प्रकाशिताभवत्, तदा महात्मा विदूरथः, मोहात् विमुक्तः, राजकन्यायाः पुरतः मृतवत् अभवत्। तस्मिन्नेव काले, राजा, उर्ध्वदृष्टिः सन्, एकत्वे जीवनं निहितमिव, तस्य अधरौ शुष्कश्वेतौ अभवताम्। तस्य वर्णः शुष्कपत्रसदृशः, मुखं श्वेतपीतम्, श्वासः भ्रमररवसमः, वक्षसः अनियमेन निष्प्रसृतः। तस्य चेतना महामृत्युमूर्च्छागह्वरे पतिता, सर्वेन्द्रियक्रियाः अन्तर्मुखीकृताः। सः चित्रपटवत् केवलं रूपेण दृश्यते, चेतनाशून्यः, स्थिराङ्गः, शिलायामिव क्षिप्तः। किं बहुना? तालुप्रदेशात् तस्य प्राणः निष्क्रम्य, सुपक्षिवद् वृक्षात् आकाशं प्रति गतः। दिव्यदृष्ट्या तौ कन्ये तं प्राणचेतनात्मकं जीवम् आकाशं प्रति आरोहन्तं ददृशतुः, यथा गन्धरेखा वायौ विलीयते।