पुनः पुनः स्वकृतैः कर्मभिः मनुष्यः प्राप्नोति उद्यानानि, रमणीयप्रासादान्, शुभानि च वस्तूनि। तदानीं स धर्मात्मा चिन्तयति—"एतानि मम पुण्यस्य फलानि।" यः तु पापात्मा, सः अपि स्वकृतपापफलात् कंटककूपान्, तीक्ष्णपत्रवनानि, अन्यानि दुःखस्थानानि प्राप्नोति, मनसा च चिन्तयति—"एतानि पापस्यैव फलानि।" मध्यमपुरुषस्य तु, नगरे पुरतः विस्तीर्णा, शीतला, हरिततृणच्छाया, मनोहरतरुपुष्करिण्युपेता भूमिः सुलभा भवति। अत्रैव सः यमपुरीम् आगच्छति, सः प्रजापतिं पश्यति, स्वकृतकर्मणां परीक्षां अनुभवति—"इयं मम कर्मणां परीक्षा," इति अनुभवति। एवं पृथक् पृथक् जीवः संसारवनं प्राप्नोति, यत्र सर्ववस्तूनां क्रिया प्रकाशते, यथास्थितानि भवन्ति। आकाशे एव, शून्ये, जाग्रतः आत्मानं शून्यरूपं पश्यति; यद्यपि आकाशकालकर्मपरिमाणरूपेण प्रकाशते, वस्तुतः किञ्चिदपि नास्ति। अतः अस्मात् देशात्, स्वकृतकर्मफलानुभवाय नियोज्ये, शीघ्रं स्वर्गं शुभं वा, नरकं वा प्राप्नोमि। "एषः स्वर्गः मया भुक्तः, वा एषः नरकः अनुभूतः," इति सः चिन्तयित्वा, तानि योनिजातानि परित्यज्य, पुनः संसारचक्रे जायते। अत्रैव, धान्यरूपेण, सः जन्म लभते, शनैः शनैः तत्रैव फलप्राप्तिः जायते; एवं कर्मफलस्य जागरणेन, सः तस्य परिणामं अवबुध्यते। सुप्तसंस्काराः जनस्य बीजभावं प्राप्नुवन्ति; यदा तद्बीजं योनौ पतति, तदा मातुः गर्भे गर्भरूपं भवति। स गर्भः पूर्वकर्मानुसारं लोके जायते; तदा शिशुः सौभाग्यवान् वा दुर्भाग्यवान् वा, सुन्दररूपवान् वा भवति। ततो यौवनं अनुभवति, रतिप्रवृत्तः भवति; ततः, शीतलहिमवत्, तस्य मुखे कमलवद् वार्धक्यं पतति। अनन्तरं रोगः, मृत्युः च आगच्छतः; पुनः मृत्युमोहः जायते; स्वप्नवत् पुनः पञ्चभौतिकं शरीरं गृह्णाति। पुनः यमलोकं गच्छति, पुनः पुनः एषः संसारपर्यटनक्रमः अनुसर्यते; आकाशरूपेण पुनः पुनः सत्त्वभावं अनुभवति। देवि, यथा सृष्ट्यादौ मोहः उत्पद्यते, तथा त्वदीयया कृपया, बुद्धेः वृद्ध्यर्थं पुनः पुनः कथय। पर्वताः परमात्मतत्त्वस्वरूपाः, वृक्षाः परमात्मतत्त्वस्वरूपाः, भूमिः परमात्मतत्त्वस्वरूपा, आकाशं परमात्मतत्त्वस्वरूपम्। यतः प्रभु-चैतन्यं सर्वस्य आत्मा, तस्मात् तस्मात् यत् किञ्चिदपि तस्मात् उत्पाद्यते, तत् परमाकाशवत् शुद्धमेव; तस्मात् तत्र तदेव पर्याप्तम्। सृष्ट्यादौ प्रथमः स्रष्टा, स्वप्नपुरुषस्य दृष्टान्तेन, तेजस्विरूपेण प्रकटते; तथा स एव भावः अद्यापि स्थितः। स एव प्रथमप्रतिबिम्बः वस्तूनां आदिरूपम्; यत् यत् तस्मात् प्रतिबिम्बितं, तत् अद्यापि तत्रैव स्थितम्। यः शरीराणां मध्ये शून्यरूपः आकाशः कथ्यते, यत्र वायुः प्रवेशं करोति, सः अङ्गविक्रमं करोति; अतः सः जीवन् इति कथ्यते। सृष्ट्यादौ अपि, एषः एव भावः चराचरेषु स्थापितः; चैतन्यं स्थिरं सन्, तेन वृक्षादयः यथावत् अवस्थिताः। एषः एव चैतन्यस्य आकाशः, चैतन्येन जागृतं अंशं गृह्णाति; स एव चेतना भवति, अन्यत् तु न तादृशम्। यदि पुरुषः स्वस्य खुरस्य अग्रं, नेत्रपक्ष्मणः वा अन्तं जानाति, न तु नेत्रं स्वयम्, तर्हि तस्य नेत्रे जीवनं नास्ति, न च किञ्चित् जीवति। एवं आकाशः आकाशरूपेण, पृथिवी पृथिवीरूपेण, जलं जलरूपेण अनुभवति, यथाकल्पितं तद्रूपमेव ज्ञायते; यद् यथा चिन्त्यते, तत् तद्रूपेण ज्ञायते। एवं सर्वाणि शरीराणि, यानि चलनस्वभावेन चलन्ति, स्थावराणि च स्थिरस्वभावेन, यः चिन्तयति, सः सर्वात्मना स्थितः। तस्मात् यत् 'चलनम्' इति कथ्यते, तदेव तद्रूपेण सत्यमस्ति; तद्रूपेण ज्ञातं अद्यापि तस्मिन्नेव प्रकारे स्थितम्। यत् 'जडम्' इति कथ्यते, यत् न ज्ञायते, तत् स्थावरम्; अद्यापि तद् जडमेव जानातु—यथा शिलाः, वृक्षाः, तृणानि च। परन्तु जडस्य पृथगस्तित्वं नास्ति, न च चैतन्यस्य; सृष्ट्यादौ अत्र भेदो नास्ति, सतत्त्वैक्येन। वृक्षेषु शिलासु च यानि नामानि सन्ति, तानि स्वस्यैव अन्तरचेतनायाः; तेषां तिष्ठति केवलं बुद्ध्यादिसंयोगात्। स्थावरादिषु यानि अन्तर्ये बुद्ध्यादीनि, तानि केवलानि अन्यस्यान्यस्य नामानि, भिन्नव्यवहारसंस्थापितानि। कीटपतनकपतत्रिणां च अन्तरचेतना एव तेषां सतत्त्वम्; तेषां बुद्ध्यादयः केवलं भिन्ननामनिर्देशार्थं भवन्ति। यथा पूर्वसमुद्रवासिनः दक्षिणसमुद्रवासिनां न जानन्ति, केवलं स्वचेतनया एव। एवं स्थावरजङ्गमानि सर्वाणि स्वचेतनास्वादिनि, परस्परं न जानन्ति, स्वस्वविषये एव तिष्ठन्ति। यथा शिलाः स्वात्मन्येव स्थिताः, अन्येषां ज्ञानं न कुर्वन्ति, मन्दरूपाः मण्डूकाः अपि परस्परं न जानन्ति। तत्र, यत् मनः सर्वत्र व्याप्यते, तत् चैतन्याकाशेन प्रकाशते; यथा वायुः सृष्ट्यादौ आसीत्, तथा अद्यापि स्थितम्। यत् तत्र शून्यं दृश्यते, तत् आकाशः; तस्मिन् वायुः तिष्ठति; कम्पनादिस्वरूपः सः महाभूतत्वेन प्रसिद्धः। परन्तु परमार्थतः मनः स्थावरेषु जङ्गमेषु च तिष्ठति; तस्य प्रकाशाः केवलं वायुभिः उत्पद्यन्ते, लीयन्ते च। एवं, एषः संसारः मोहपूर्णः, वस्तुरश्मिभिः चैतन्यरूपः; यथा सृष्ट्यादौ आसीत्, तथा अद्यापि स्थितः। यथा सर्ववस्तूनां स्वरूपप्रकाशनं सत्यमिव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः असत्यम्—एवं तव प्रतिपादितम्। पश्य, राजा विदुरथः, सः कमलमालाधिपः, इदानीं प्रायः गतः; सः तव हृदयगुहां प्रविशति।