मरणानन्तरं सामान्यदुष्कृतः स्वस्यैव वासनानुसारं सम्पूर्णं देहमिव अनुभवति। स्वप्नवच्च सः यथाकल्पितं वस्तूनि पश्यति; तस्मिन्नेव क्षणे तादृशाः स्मृतयः तस्मिन्सञ्जायन्ते। परन्तु ये महत्पुण्यसम्पन्नाः, ते मृत्युकाले भ्रमोन्मूढाः सन्तः साक्षात्स्वबोधेन स्वर्गलोकान् वा विद्याधरनगराणि वा अनुभवन्ति। अन्यत्र अन्यकर्मफलान् अनुभूय, स्वकृतानुसारं पुनः शुभेषु पुण्येषु स्थानेषु मानवेषु जायन्ते। मध्यमपुण्यसम्पन्नाः मृत्युकाले भ्रमोन्मूढाः स्वदेहमधो निपतितमिव दृष्ट्वा तस्मादूर्ध्वं यान्ति। ये तु सामान्यपुण्यवन्तः, ते मृत्युकाले भ्रमोन्मूढाः मारुतवहना नभसा गच्छन्तः ओषधीषु अंकुरेषु च प्रविशन्ति। तत्र सुन्दरफलरूपिणः सन्तः जनानां हृदयेषु प्रविश्य तत्र गर्भे वसन्ति, ततो जातिप्रक्रिया प्रवर्तते। स्वस्यैव वासनानुसारं एते प्रेताः अचेतनान्ते क्रमशः वा एकैव क्षणे वा एतां अनुक्रमणामनुभवन्ति। प्रथमं जानन्ति—"मृताः स्मः" इति। अनन्तरं, ज्ञातारः क्रमशः वदन्ति—"पिण्डप्रदानादिना बन्धुभिः पुनरुत्थिताः स्मः" इति। ततः कालपाशधारिणः यमदूताः घोषयन्ति—"तेन नीयामि, क्षणेन यमपुरीं गमिष्यामि" इति। पुनः पुनः उद्यानानि, शोभनप्रासादाः, शुभानि च वस्तूनि स्वकर्मफलात् लभ्यन्ते; तदा पुण्यात्मा चिन्तयति—"एतानि पुण्येन लब्धानि" इति। कण्टककूपाः, असिपत्रवनानि, अन्यानि च दुःस्थानि पापकर्मणः फलरूपेण प्राप्यन्ते; तदा पापात्मा चिन्तयति—"एतानि पापेन लब्धानि" इति। सौम्यं पृथिव्याः प्रदेशं, शीतलहरिततृणं, छायावन्तः वृक्षाः सरांसि च यत्र तिष्ठन्ति, यमपुर्याः पुरतः, सः मध्यमपुरुषस्य देशः। एषः यमपुरीप्रवेशः, एषः प्रजापतिः, एषु मम कृतकर्मणां परीक्षाऽनुभवः—इत्येवं अनुभवः जायते। एवं पृथक् पृथक् संसारवनं विशालं, सर्ववस्तुव्यापारेण दीप्तिमद्भूतपूर्वकं, समीपमागच्छति। आकाशे एव शून्ये जाग्रतः आत्मनं शून्यरूपेण पश्यति; आकाशकालक्रियादीपेन प्रकाशमानमपि तत्र वस्तुतः किञ्चित् नास्ति। अतः स्वकर्मफलानुभवाय अहं निर्देशितः, शीघ्रं तत्र शुभं स्वर्गं यामि वा, अथवा नरकं गच्छामि। एषः स्वर्गः मया अनुभूतः, अथवा एषः नरकः अनुभूतः; एतानि योनि-स्थानानि परित्यज्य पुनः संसारचक्रे जायामि। एषः पिण्डः—अत्र अहं जातः, शनैः फलं तत्र सिध्यति; एवं फलजागरितेन चेतना जायते। एवं सुप्तसंस्काराः पुरुषे बीजरूपत्वं यान्ति; यदा तत् बीजं गर्भे पतति, तदा मातुः गर्भे गर्भः भवति। सः गर्भः पूर्वकर्मानुसारं लोके जायते; सः बालः सौभाग्यवान् वा दुर्भाग्यवान् वा, सुन्दररूपवान् भवति। ततो यौवनं अनुभवति, रागाभिमुखः भवति; ततः कुमुदवदने हिमपातवत् जरां प्राप्नोति। अनन्तरं रोगः, मृत्युः, पुनः मृत्युमोहः जायते; पुनः स्वप्नवत् पञ्चभौतिकं देहमधिगच्छति। पुनः यमपुरीं गच्छति, पुनः एषः संसारचरो मार्गः अनुसरति; पुनः पुनः आकाशरूपेण, आकाशवत् सत्त्वं अनुभवति। हे देवि, यथा सृष्ट्यादौ मोहः जायते, तथा त्वदनुग्रहेण पुनः मे वद, विवेकवृद्धये। पर्वताः परमार्थस्वरूपाः, वृक्षाः परमार्थस्वरूपाः, पृथिवी परमार्थस्वरूपा, आकाशं परमार्थस्वरूपम्। यतः ईश्वरचैतन्यं सर्वस्य आत्मा, यत् तस्मात् जायते तत् परं व्योम्नः शुद्धम्; तत्र तदेव पर्याप्तम्। सृष्ट्यादौ प्रथमः कर्ता स्वप्नपुरुषस्योपमा, तेजस्विरूपेण प्रकटते; स एवावस्था अद्यापि तिष्ठति। सः प्रथमप्रतिबिम्बः वस्तूनां आदिरूपम्; यत् तस्मात् प्रतिबिम्बितं, तत् अद्यापि तिष्ठति। यत् शरीरान्तर्गतम् आकाशम् उच्यते, यत्र वायुः प्रविशति, तत् अङ्गचेष्टनं जनयति; अतः तदेव जीवितमित्युच्यते। सृष्ट्यादौ अपि एषा एवावस्था चराचरेषु सिध्यति; चैतन्यं स्थिरमपि, तस्मात् वृक्षादयः यथारूपा एव। एष एव चैतन्यव्योम चेतनया जागृतांशं गृह्णाति; स एव बोधरूपः भवति, अन्यदन्यत्तु न तद्रूपम्। यद्यपि पुरुषः खुराग्रं वा नेत्रपुटं वा वेत्ति, न तु नेत्रं स्वयम्; तर्हि तस्य नेत्रजीवनं नास्ति, न च तद्वर्तते। एवमेव आकाशं आकाशत्वेन, पृथिवी पृथिवीत्वेन, आपः आपस्त्वेन, यथास्वकल्पनया दृश्यन्ते; यद् यथा चिन्त्यते, तत् तद्रूपेण ज्ञायते। एवं सर्वाणि शरीराणि गत्यात्मना गतिमन्तः, स्थावराणि स्थावरत्वेन चिन्तयन्, सर्वात्मभावेन स्थितः भवति। अतः यद् 'चरं' इति कथ्यते, तद् तद्रूपेण सत्तया तिष्ठति; तद्रूपेण ज्ञातं, तत्रैव सदा तिष्ठति। यत् 'जडम्' इति न ज्ञायते, तत् स्थावरं; अद्यापि तत् जडं विज्ञेयम्—यथा शिलाः, वृक्षाः, तृणानि, इत्यादयः। वस्तुतः न पृथगस्ति जडत्वस्य, न च चैतन्यस्य; सृष्ट्यादौ अत्र भेदो नास्ति, सत्तासामान्यात्। वृक्षेषु शिलासु च यानि नामानि, तानि तेषां स्वान्तर्बोधरूपाणि; तेषां सत्तासिद्धिः केवलं बुद्ध्यादिसंनिधानेन। यद् बुद्ध्यादि स्थावराद्यन्तर्गतं तिष्ठति, तानि परान्येव नामानि, अन्यार्थपराणि, नानाविधानां व्यवहारानां स्थापनात्।