स्वयमेव तु कश्चित् अस्थिपञ्जरं पूर्णमिव पश्यति, अन्यस्मिन् केवलं शून्यम् अनुभवति; पृथिव्यां च तिष्ठति, सूर्येण सह, दिव्यजीवानां निवासं च निरीक्षते। इदानीं प्रेतानां भेदान् शृणु, ये विविधप्रकाराः सन्ति—किञ्चित्पापिनः, मध्यमपापिनः, महापापिनश्च। तथा किञ्चित्पुण्यवन्तः, मध्यमपुण्यवन्तः, उत्तमपुण्यवन्तश्च; केषांचित् एषां भेदः दृश्यते, अन्येषां तु द्वौ वा त्रयः वा एकत्रैव भवन्ति। यो हि महापापेन बध्यते, सः मृत्योरनन्तरं वर्षैः दीर्घकालं मृतवत् मूढभावेन स्थित्वा, अन्तः पत्थरसमहृदयो भवति। कालेन तु तस्य संस्कारस्पन्दनेन प्रबुद्धः, तैः संस्कारैः जातं दुःखमविच्छिन्नं दीर्घकालं सहते। शतजन्मसु योनिषु भ्रमित्वा, दुःखाद्दुःखं याति, कदाचित् संसारस्वप्नं प्रविशति। अथवा मृत्युमोहस्य अन्ते, क्षणेनैव, हृदयस्थं मन्दतां शतदुःखैः आवृतां अनुभवति, वृक्षादिरूपेण अपि जातः। पुनः, स्वसंस्कारानुसारं नरके दुःखानि अनुभवति, ततः चिरात् पृथिव्याम् अन्यायोनिषु जायते। मध्यमपापिनः तु मृत्युमोहानन्तरं क्षणं शिलापृष्ठवत् मन्दतां पश्यति। कालेन तु केनचित् कारणेन, अथवा स्वयं, प्रबुद्धः पश्वादिजन्मानि विविधानि प्राप्य, संसारं प्रविशति। अल्पदुष्टकर्मा तु मृत्योनन्तरं स्वसंस्कारानुसारं समग्रशरीरमिव अनुभवति। स्वप्नवत्, यथाकल्पितानि वस्तूनि पश्यति; तस्मिन्नेव क्षणे, तादृशाः स्मृतयः तस्य जायन्ते। ये तु महापुण्यवन्तः, मृत्युमोहानन्तरं साक्षादेव स्वचेतसा स्वर्गलोकान् वा विद्याधरनगराणि वा अनुभवन्ति। अन्यत्र स्वकर्मफलान् भुक्त्वा, तेषां कर्मानुसारं, पुनः शुभेषु पुण्येषु स्थलेषु मानवेषु जायन्ति। मध्यमपुण्यवन्तः तु मृत्युमोहानन्तरं स्वशरीरं तत्रैव शयानमिव दृष्ट्वा, आत्मानं तस्मादूर्ध्वं उत्थितमिव पश्यन्ति। अल्पपुण्यवन्तः तु मृत्युमोहानन्तरं वायुणा आनीता आकाशे सञ्चरन्ति, ततोऽङ्कुरेषु, वनस्पतिषु च प्रविशन्ति। तत्र, सुन्दरफलरूपेण भूत्वा, मनुष्यहृदयानि प्रविशन्ति, तस्मात् गर्भे वासं कुर्वन्ति। एवं स्वसंस्कारानुसारं प्रेताः मोहान्ते क्रमशः वा एकस्मिन्नेव क्षणे वा, एतां परम्परां अनुभवन्ति। आदौ, "मृताः स्मः" इति ज्ञायते; ततः, ये जानन्ति ते क्रमशः वदन्ति—"पिण्डदानादिना बन्धुभिः पुनरुत्थिता वयम्"। ततः, यमदूताः कालपाशं गृहीत्वा वदन्ति—"तेन नीयमानोऽहम्, क्षणेन यमपुरीं गच्छामि"। पुनः पुनः, स्वकृतैः कर्मभिः उद्यानानि, दिव्यप्रासादाः, शुभानि च वस्तूनि लभ्यन्ते; पुण्यवान् चिन्तयति—"एतानि पुण्यस्य फलानि"। शूलवनानि, कण्टककूपाः, इत्यादीनि तु पापकर्मणः फलं; पापी चिन्तयति—"एतानि पापस्य फलं"। एषा सौम्या पृथिवी, हरिततृणशीतला, शीतलतरुह्रदाश्रया, पुरस्य पुरतः स्थिताऽस्ति, सा मध्यमपात्रस्य। एषा यमपुरीप्राप्तिः, एषः प्रजापतिः, एषां मयाकृतानां कर्मणां परीक्षा—इति अनुभवति। एवं पृथक् पृथक्, संसारवनं विशालं समीपं गच्छति, सर्ववस्तुव्यापारदीप्तम्। आकाशे एव, शून्ये, प्रबुद्धः आत्मानं शून्यरूपं पश्यति; आकाशकालकर्मपरिमाणाभासेन दीप्तम् अपि, वस्तुतः किञ्चिदपि नास्ति। अतः, अत्रैव स्वकर्मफलानुभवाय नियोज्येऽहं शीघ्रं शुभस्वर्गं वा नरकं वा गच्छामि। "एषः स्वर्गो मया भुक्तः, एषः नरकोऽनुभूतः; एतानि योनिजातानि परित्यज्य, पुनः संसारचक्रे जन्म लभे"। "एषः पिण्डः—अत्रैव मम जन्म, शनैः फलस्य स्थापनम्"; फलस्य जागरणेन ज्ञायते। एवं सुप्तसंस्काराः बीजारूपं प्राप्य, यदा गर्भे पतन्ति, तदा मातुः गर्भे भ्रूतरूपेण परिणमन्ति। स भ्रूः पूर्वकर्मानुसारं लोके जायते; स बालः पुण्यवान् वा अपुण्यवान् वा, सुन्दररूपः वा भवति। ततो यौवनम् अनुभवति, रतिसक्तः भवति; ततोऽनन्तरं, हिमवदिव पद्मवदने, जरां अनुभवति। तदनन्तरं रोगः, मृत्युः च, पुनः मृत्युमोहः; पुनः स्वप्नवत्, पञ्चभूतात्मशरीरं गृह्णाति। पुनः यमपुरीं गच्छति, पुनः पुनः एषा भ्रमणपरम्परा; आकाशरूपेण, आकाशे सन्, पुनः पुनः संसारमुपैति। देवि, यथा सृष्ट्यादौ मोहः जायते, तथा त्वदीयया कृपया पुनः मे कथय, बोधवृद्धये। पर्वताः परमहंसतत्त्वमयाः, वृक्षाः परमहंसतत्त्वमयाः, पृथिवी परमहंसतत्त्वमयी, आकाशं परमहंसतत्त्वमयं। यतः सर्वस्यात्मा ईश्वरचेतना, तस्मात् यत्किञ्चिदपि तस्मात् उत्पन्नं, तत् परमाकाशवत् शुद्धमेव; तत्र तदेव पर्याप्तम्। सृष्ट्यादौ प्रथमः कर्ता स्वप्नपुरुषोपमेन, दीप्तस्वरूपेण प्रकाशते; सा एव स्थितिः अद्यापि वर्तते। सा प्रथमप्रतिबिम्बरूपा वस्तूनां आदिरूपा; यत् तस्मात् प्रतिबिम्बितं, तत् अद्यापि स्थितम्। शरीरस्य यत् शून्यरूपं नाम, यत्र वायुः प्रविशति, यत् चाङ्गानां सञ्चालनं करोति, तत् जीवितं कथ्यते।