भगवती! यदा जीवः संसारस्य उदय-विनाशं दुःखसमेतं, भयजनितमिव, सम्यक् निरीक्षते, तदा सत्यमिदं निर्णीयते—यस्य जीवस्य वासनाः अनुत्थिताः, स एव मुक्तः इति। अथ, हे देवदेवि, जीवः कथं म्रियते पुनः च जायते, इति मे ब्रूहि, यथा मे बुद्धिः अधिकं विकसति। यदा नाड्यां प्रवाहे वायुसंप्लवात् जीवस्य अवस्था विकृतिं प्राप्नोति, तदा तस्य चेतना निवृत्तिमिव दर्शयति। शुद्धचेतन्यं तु नित्यं, नोत्पद्यते न च विनश्यति; स स्थाणुषु, चलेषु, आकाशे, पर्वते, वह्नौ, वायौ च स्थितम्। यदा केवलं प्राणनिग्रहात् सर्वगतिर्निवर्तते, तदा शरीरं मृतं इति कथ्यते, स च काले जडत्वं प्राप्नोति। शरीरं शवत्वं प्राप्ते, प्राणोऽपि आकाशे लीनः, तदा वासनासंयुक्तं चेतन्यं, आकाशवत् आत्मा, तत्रैव तिष्ठति। यद् वासनासंयुक्तं सूक्ष्मं च, तत् 'जीव' इति कथ्यते; स एव तत्रैव वर्तते, श्मशाने वा आकाशे वा। सर्वसाधारणे व्यवहारः तु 'प्रेत' इति नाम्ना भवति; वासनामिश्रं चेतन्यं सुरभिवायुवद् वर्तते। यदा सर्वमिदं त्यक्त्वा अन्यद् दर्शनं प्राप्नोति, तदा स्वप्नकल्पितं रूपं वा विचाररूपं वा धारयति। तत्रैव, अन्तः, स स्मृतिसम्पन्नः पूर्ववत् भवति; मृत्युमोहान्ते वा मूर्च्छायां वा, अन्यदेहं पश्यति। स्वयमेव स अस्थिपञ्जरं पूरितं पश्यति; अन्यत्र केवलं आकाशम्; भूमौ आधाररूपेण, सूर्येण सह, च आकाशजैः प्राणिभिः सह वासस्थानम्। शृणु प्रेतानां भेदान्, ये बहुविधाः सन्ति—सामान्यपापिनः, मध्यमपापिनः, स्थूलपापिनश्च। सामान्यधर्मिणः, मध्यमधर्मिणः, उत्तमधर्मिणश्च सन्ति; कस्यचित् भेदः अस्ति, अन्यस्य द्वौ वा त्रयः वा स्यु:। यो महापापयुक्तः, स मृत्युः अनन्तरं वर्षाणि मृतवत् मूढः, अन्तः मोहितः, हृदयेन शिलासमानः, तिष्ठति। अथ कालेन, वासनाचेष्टया बोध्यमानः, स दीर्घकालं तासां वासनानां दुःखम् अविच्छिन्नं अनुभवति। शतानि योनिषु गत्वा, दुःखात् दुःखं प्राप्य, कदाचित् अस्मिन् संसारस्वप्ने भ्रमामि। वा, मृत्युमोहान्ते, तेषां हृदि शतदुःखसंयुक्तं मन्दतां क्षणेन अनुभवन्ति, वृक्षादिरूपेण अपि जाताः। पुनः, स्ववासनानुसारं नरकेषु दुःखानि अनुभवन्ति, ततः चिरात् पृथिव्याम् अन्येषु योनिषु जायन्ते। मध्यमपापिनः तु मृत्युमोहान्ते, क्षणं शिलापिण्डवत् मन्दतां पश्यति। ततः कालेन बोध्यमानः, कारणेन वा स्वयमेव वा, पश्वादिषु विविधेषु जन्मसु प्राप्य, संसारं प्रविशति। मृत्युः अनन्तरं, सामान्यदुष्कृत्युक्तः, स्ववासनानुसारं, सकलं शरीरं इव अनुभवति। स्वप्नवत्, यथा इच्छति, तथा तानि पश्यति; तस्मिन्नेव क्षणे, तादृशाः स्मृतयः उत्पद्यन्ते। ये पुनः महापुण्यवन्तः, मृत्युमोहान्ते, साक्षात् स्वचेतनया स्वर्गलोकं वा विद्याधरनगराणि वा अनुभवन्ति। अन्यत्र, कृत्यानुसारं, अन्येषां कर्मणां फलानि भुक्त्वा, पुनः शुभेषु पुण्येषु स्थानेषु मानवेषु जायन्ते। मध्यमधर्मिणः, मृत्युमोहान्ते, स्वं शरीरं तत्रैव अधः शयानं पश्यन्ति, इव उत्थाय। सामान्यधर्मिणः, मृत्युमोहान्ते, वायुनाऽऽकाशे नीयमानाः, ओषधिषु अंकुरेषु च प्रविशन्ति। तत्र, रम्यं फलत्वं प्राप्य, जनानां हृदयं प्रविशन्ति, तत्रतः गर्भे वासं कुर्वन्ति जन्मक्रमे। स्ववासनानुसारं, एते प्रेताः, अचेतनान्ते, क्रमशः वा एकस्मिन्नपि क्षणे, इमां परम्परां अनुभवन्ति। आदौ, 'वयं मृताः' इति ज्ञायते; अनन्तरं, ज्ञातृजनाः 'पिण्डदानादिना बन्धुभिः पुनरुत्थिताः स्म' इति वदन्ति। ततः, यमदूताः कालपाशं गृहीत्वा, 'तेन नीयामि, क्षणेन यमपुरीं गच्छामि' इति घोषयन्ति। पुनः पुनः, स्वकर्मणां फलतः, उद्यानानि, शोभनानि प्रासादानि, शुभानि वस्तूनि लभ्यन्ते; पुण्यवान् 'एते पुण्येन' इति मन्यते। एतानि कंटककूपानि, असिपत्रवनानि, अन्यानि च पापकर्मफलानि प्राप्य, पापी 'एते पापेन' इति मन्यते। इयं सौम्या पृथिवी, शीतला हरिततृणैः, छायाद्रुमैः, सरोवरैः, नगरस्य पुरतः स्थिताः, मध्यमजनाय। एष यमपुरीप्राप्तिः; एष प्राणिनां पतिः; एष मम कृतकर्मणां परीक्षाः—इति अनुभवः। एवं, पृथक् पृथक्, संसारवनं विशालं समीपं गच्छति, यत्र सर्ववस्तुनां प्रवृत्तिः प्रकाशते। आकाशे एव, शून्ये, जाग्रतः आत्मा शून्यतां पश्यति; आकाशकालक्रियादीप्तिमान् अपि, तत्र वस्तुतः किञ्चिदपि नास्ति। अतः, अहं स्वकर्मफलानुभवाय प्रेषितः अस्मि; शीघ्रं शुभस्वर्गं वा नरकं वा गच्छामि। एष स्वर्गः मया भुक्तः, वा एष नरकः अनुभूतः; तानि योन्यः त्यक्त्वा, पुनः संसारचक्रे जायामि। एष पिण्डः—अत्र अहं जातः, शनैः फलम् अत्रैव संस्थाप्यते; इति, फलानुभवेन जागरितः भवति। एवं, सुप्तवासनाः बीजभावं प्राप्नुवन्ति; यदा तत् बीजं गर्भे पतति, तदा मातरि गर्भरूपेण जायते।